ام الکتاب

ام‌الكتاب، اصطلاحی قرانی، كه سه بار در قران و در سه معنی به كار رفته است: 1) به معنی «محكمات» (← محكمات) قران كه متشابهات را باید مطابق با ان‌ها تفسیر كرد و فهمید؛ 2) به معنی «لوح محفوظ» كه مراد از ان قضای الهی است. این معنا بیشتر از ایه‌های سوره رعد و زخرف دریافت می‌شود؛ 3) به معنی سوره «فاتحه‌الكتاب» بدان سبب كه این سوره اولاً، در اغاز قران امده، ثانیاً، مقاصد اصلی قران و سرفصل‌های معانی این كتاب را در بردارد، از ان به ام‌الكتاب، تعبیر شده است. فلاسفه مسلمان نیز این اصطلاح را در معانی دیگری به كار می‌برند. فی‌المثل نفس كلیه را از ان جهت كه مظهر اشیاء در مقام تفصیل است، ام‌الكتاب نامیده‌اند. در جهان بینی عرفانی انسان كامل را نیز از جهت روح و عقلش، ام‌الكتاب می‌گویند، و در جهان شناسی عرفانی ابن عربی و پیروان وی از تعیّن اوّل به ام‌الكتاب نیز تعبیر می‌شود. بدین معنا كه در جریان ظهور حق در اینه‌ جهان، چون ذات احدیت (= خدا) یك مرتبه تنزّل یابد و با اسماء و صفات (= اسماء‌الحسنی) لحاظ شود ان را به نام‌هایی چون عقل‌كل، قلم، لوح، روح‌اعظم، حقیقت محمدی و ام‌الكتاب می‌نامند.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

^{اصغر دادبه و امیرحسین ساکت اف}