حقیقت

حقیقت، در لغت به معنی راستی و درستی و نیز به معنی اصل هر چیز و واقع امر است. از دیدگاه فلسفی و عرفانی، حقیقت در چهار معنی به کار می‌رود:

1) در معنی هستی‌شناسی: حقیقت در این معنی عبارت است از حقیقت مطلق، یا وجود مطلق که در دین از ان به خدا تعبیر می‌شود. در فلسفه با روش عقلی ـ  استدلالی و در عرفان با روش شهودی از ذات و صفات و افعال وجود مطلق (= حقیقت مطلق = خدا) بحث می‌شود. از منظر عرفانی، حقیقت مطلق دارای دو چهره است: چهره نهان که واحد است و چهره اشکار که کثیر می‌نماید، امّا این کثرت، که عبارت است از جهان یا موجودات گوناگون، کثرتی ظاهری است، نه واقعی و این از ان روست که وجود یگانه مطلق، یک حقیقت است که به صور گوناگون متجلی می‌شود. اهل عرفان، به ویژه شاعران عارف از حقیقت مطلق یگانه به افتاب و به خورشید تعبیر کرده‌اند و از افتاب یا خورشید حقیقت سخن گفته‌اند: «... تا به خلوتگه خورشید [= حقیقت] رسی چرخ زنان» و «...که به خورشید [= حقیقت] رسیدیم و غبار [= شک و کثرت] اخر شد»

2) در معنی جهان‌شناسی: حقیقت در این معنی عبارت است از عالم ملکوت، که همان عالَم غیب و عالم معناست و در برابر عالم ملک، عالم شهادت و عالم صورت قرار دارد و از ان به عالم مجردات نیز تعبیر می‌شود.

3) در معنی معرفت‌شناسی: از این دیدگاه، حقیقت، عین معرفت است و سالک در سیر و سلوک باطنی و معنوی خود از شریعت به طریقت می‌رسد و با طی طریقت، به معرفت حق، که همان حقیقت است نائل می‌اید. [نیزنک: حق، شریعت، اداب و احکام دینی است که به وسیله پیامبر به مردم ابلاغ می‌شود و سالک راه حق باید نخست، این اداب و احکام را به طور کامل رعایت کند. طریقت، روشی است که سالک باید در سیر به سوی حقیقت در پیش گیرد [←طریقت] تا به حقیقت [= معرفت] برسد.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

اصغر دادبه