مرتضی مطهری
مطهري، مرتضي، (1298-1358ش)، روحاني، فيلسوف، انديشمند اسلامي.
در روستاي فريمان از توابع مشهد به دنيا آمد.1 پس از آموزشهاي مكتبخانهاي در 13 سالگي جهت تحصيل علوم ديني وارد حوزة علمية مشهد* شد و به فراگيري و صرف و نحو عربي، منطق و فقه و اصول مشغول شد. پس از 4 سال در 1315ش، عازم حوزة علمية قم* شد و به مدت 15 سال به يادگيري علوم حوزوي و فلسفة اسلامي از استادان بزرگي همچون آيتالله بروجردي*، سيد محمد محقق داماد و سيد محمد حجت شد.2 در اين ميان، 12 سال شاگردي آيتالله خميني* را كرد و با شركت در درس اخلاق او، شخصيت فكري و روحي خود را شكل بخشيد.3 در 1329ش به محضر درس علامه محمدحسين طباطبايي* وارد شد و در مدت 3 سال، فلسفة ابن سينا و فلسفة مادّي را فرا گرفت. پس از اين تا زمان شهادت، رابطة روحي و علمي خود را با علامه حفظ كرد.4
مطهري در كنار جديت و پشتكار به يادگيري معارف و فلسفة اسلامي، از مسائل سياسي و اجتماعي روز ايران غافل نبود، آنگونه كه با جمعيت فدائيان اسلام* به رهبري سيد مجتبي نواب صفوي*، ارتباط داشت و در جريان فعاليتهاي آنان خود را قرار ميداد.5 در 1331ش با مهاجرت به تهران، به تدريس در مدرسة سپهسالار* (مدرسة عالي شهيد مطهري امروز) پرداخت. همچنين تدريس در مدرسة علوم ديني مروي را در برنامة خود قرار داد كه تا سه سال پيش از شهادت تداوم داشت. در همين دوران، در 1334ش، به محيط دانشگاه به عنوان محل آموزش علوم جديد، وارد شد و بنا بر اعتقادش مبني بر ارتباط با قشر تحصيلكردة دانشگاهي و نشر اسلام در آنجا، بيش از 20 سال به تعليم و تدريس در دانشكدة الهيات* و معارف اسلامي پرداخت. در اين دوران آثار متعددي را نيز به رشتة تحرير درآورد كه اصول و فلسفه روش رئاليسم در 4 جلد از مهمترين آنهاست. در 1339ش كتاب داستان و راستان را منتشر كرد كه كتاب برگزيده و برندة جايزة كميسيون ملي يونسكو، شد.6
از آغاز دهة 1340ش به فعاليتهاي سياسي خصوصاً در قالب سخنراني و نشر افكار ضد رژيم شاه، روي كرد. در راستاي نهضت امام خميني، عملكرد ضد اسلام و روحانيت رژيم را تبيين ميكرد و به هدايت و سازماندهي مخالفان اهتمام ميورزيد. از اين رو در 15 خرداد 1342ش (قيام 15 خرداد 1342ش)، از سوي ساواك دستگير و به مدت 2 ماه زنداني گرديد.7 پس از آن در 1346ش، به منظور ايجاد مركزي جهت فعاليتهاي تبليغي و ارشادي، به اتفاق ناصر ميناچي، محمد همايون و سيد علي شاهچراغي، حسينية ارشاد* را بنيان نهاد.8 عملكرد او سبب شد تا در 1351ش به اتفاق محمد همايون از سوي ساواك بازداشت و حسينيه تعطيل شود، هر چند پيش از اين از حضور در آنجا استعفا داده بود. در 1354ش بر اساس نظر ساواك ممنوعالتدريس در دانشگاه و ممنوعالمنبر شد. در آستانة پيروزي انقلاب اسلامي، به پاريس سفر كرد و در ديدار با امام خميني، مأمور تشكيل شوراي انقلاب* شد. سرانجام در 11 ارديبهشت 1358ش با گلولة محمدعلي بصيري از اعضاي گروه فرقان* به شهادت رسيد.9 بيش از 50 اثر همچون حماسة حسيني (3 جلد)، آشنايي با علوم اسلامي (4 جلد) و شرح منظومة ملاهادي سبزواري از او به جاي مانده است.
مآخذ:
1- ياران امام به روايت اسناد ساواك، عالم جاودان استاد شهيد مرتضي مطهري. تهران: مركز بررسي اسناد تاريخي وزارت اطلاعات، 1382، ص يازده.
2- قنبري، اميد. زندگينامه و خدمات علمي و فرهنگي استاد شهيد مرتضي مطهري. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، 1379، ص 20-22؛ استاد شهيد به روايت اسناد. تهران: مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1378، ص 18.
3- استاد شهيد به روايت اسناد. همان، ص 19؛ لمعاتي از شيخ شهيد. تهران: صدرا، 1370، ص 12.
4- ياران امام... . همان، ص بيست و دو.
5- استاد شهيد... . همان، ص 21-22؛ پارهاي از خورشيد؛ گفتهها و ناگفتهها از زندگي استاد شهيد مرتضي مطهري. گردآوري و تدوين: اميررضا ستوده و حميدرضا سيد ناصري، تهران: ذكر، 1377، ص 306-307.
6- قنبري، اميد. همان. ص 25 و 26؛ لمعاتي... . همان، ص 17 و 23.
7- قنبري، اميد. همان. ص 27 و 28؛ لمعاتي... . همان، ص 19.
8- قنبري، اميد. همان. ص 31.
9- استاد شهيد... . همان، ص 76.
جعفر گلشن