یعقوب لیث

یعقوب‌لیث، ابو یوسف مؤسس و نخستین امیر سلسله صفاریان^* ملقب به صفار و مشهور به ملك الدنیا (حك 247- 265ق/ 859- 879م). یعقوب پسر لیث در روستای قرنین شهر زرنگ سیستان به دنیا آمد و از آن‌جا كه در جوانی حرفه رویگری (صفاری) داشت به این لقب نامیده شد. وی زمانی وارد دسته عیاران سیستان شد (232ق/ 846م) كه صالح بن نضر (نصر) امیر بست این دسته را رهبری میكرد و با اخراج والی طاهریان،^* ابراهیم بن حصین، بر قدرت عیاران افزوده شد. یعقوب كه جوانمردی عیار پیشه بود به  زودی مورد توجه اطرافیان خود قرار گرفت و تا 247ق/ 861م بر صالح بن نضر و در هم بن نضر سران عیاران در زرنگ (زرنج) و بُست چیرگی یافت و در 251ق/ 865م حامی صالح ـ پادشاه محلی دره كابُل (كابلشاه) به نام زنبیل [1](رتبیل)- و رهبر خوارج سیستان، عمار بن یاسر، را شكست داد و بر سراسر سیستان امارت (حكومت) یافت و در تعقیب خوارج به كروخ[Karokh] در هرات مركز فرامانروایی خوارج لشكر كشید و با شكست آنان خوارج را نیز در سپاه خود استخدام كرد. در این زمان حركت نظامی یعقوب به جنوب خراسان (قلمرو طاهریان)،^* بم و كرمان و در شرق به سرزمین‌های شرقی و دور دست دره كابل نیز ادامه یافت و از غنایم كفار قلمرو كابلشاه هدایای بسیار برای خلیفه عباسی، معتز، روانه بغداد كرد. یعقوب در طی چند جنگ، كرمان، فارس و خراسان را به تصرف درآورد. در بلخ و طخارستان نیز به پیروزی رسید (257ق/ 871م). در 259ق/ 873م بر محمد بن طاهر آخرین امیر طاهری در نیشابور و در 260ق/ 874م بر حسن بن زید فرامانروای علوی طبرستان پیروز شد. پیروزیهای درخشان یعقوب در زمانی بود كه خلیفه عباسی، معتمد، توسط برادر خود، الموفق، بر قیام علی بن محمد برقعی معروف به صاحب الزنج در بصره و واسط پیروز شد و در مقابِل یعقوب كه پیروزمندانه به جنگ با خلیفه روانه بغداد شده بود صف‌آرایی كرد. یعقوب در كرانه دجله، دیرالعاقول، از سپاه خلیفه شكست سختی خورد (262ق/ 876م) و در 265ق/ 879م در حالی كه خلیفه عباسی امارت او را بر فارس تأیید كرد بر اثر بیماری در گندی شاپور^* درگذشت و برادرش عمروبن لیث جانشین او در حكومت صفاریان شد. حكومت یعقوب با آرایش نظامی، در برابر دستگاه خلافت مستقل قلمداد میشود كه در كمتر از بیست سال گستره عظیمی از ایران را به قلمرو خود افزود. مدت 7 سال به امر خلیفه، به نام یعقوب در مكه و مدینه خطبه میخواندند. او عیارپیشه بود و سپاهیانش را مطوعه، عیاران، خوارج، صعلوكان، و بیشتر كسانی كه از دستگاه خلافت ناراضی بودند تشكیل میدادند. مطابق روایت مورخان، پارسی سخن گفتن را به عربی ترجیح میداد و زمانی كه درگذشت ثروت بسیار بر جای گذاشت.

نویسنده مقاله

کوروش صالحی