نقش جهان

نقش‌جهان،  نام میدانی بزرگ از نمونه‌های کهن بازمانده از دوره صفویان در مرکز شهر تاریخی اصفهان.

پیش از دوره صفوی باغی به نام نقش‌جهان با کوشک در جایگاه کنونی میدان نقش‌جهان اصفهان وجود داشته است و در گذشته نخجوان در شمال غرب ایران را نیز نشوی و نقش‌جهان می‌گفتند. در زمان سلاجقه که اصفهان پایتخت بود، میدان نقش‌جهان، کوشک میدان نامیده می‌شد. شاه اسماعیل صفوی آن را توسعه داد و به دستور او حاکم ابرقوه (ابرکوه) را در آن‌جا به قتل رساندند (915ق). برخی مورخان دوره صفوی تاریخ بنای نقش‌جهان را 1011ق/؟ م نوشته‌اند و برخی پیش از این تاریخ از توسعه وساخت بناهای پیرامون آن سخن گفته‌اند و از آن‌جا که زیبایی، توازن و شکوه هنری در آن است آن را تصویر عالم هستی (نقش‌جهان) خوانده‌اند.

در 1006ق/1597م شاه عباس اول (بزرگ) پایتخت صفویان را از قزوین به اصفهان منتقل کرد و با استفاده از طراحان، معماران، مهندسان، کاشی‌کاران، سنگ‌تراشان و... نقش‌جهان را عرصه ساخت و ساز شاهکارهای هنری ایرانِ عصر صفوی و در خور اصفهان (نصف‌جهان) کرد. نقش‌جهان با 508 متر درازا، 5/157 متر پهنا و برخوردار از بازار، کاخ، مسجد، میدان و دروازه بیش از 20 سال ساخته شد.

در ضلع شمالی میدان، دروازه بازار سلطانی (سردر بازار قیصریه) مظهر فعالیت‌های اقتصادی مملکت، و در جنوب، مسجد جامع عباسی (شاه)، نشانگر پیوستگی سلسله صفوی به دیانت و ارتباط میان اقتصاد و اعتقاد، در غرب، قصر شاه به نام عالی‌قاپوو ادارات پادشاهی که محل فعالیت عمده کارگزاران حکومت و قلب نظام اداری بود و در شرق مسجد شیخ لطف‌الله که در واقع مسجدی شیعی و خصوصی به شمار می‌رفت قرار گرفته‌اند که بازارهای دو طبقه این بناها را به هم پیوند داده‌اند، و طبقه دوم آن‌ها به مسافران و غریبه‌ها تعلق داشت. انواع کالاهای تجاری توسط ملیت‌های مختلف انگلیسی، هلندی، پرتغالی، عرب، ترک، یهودی، ارمنی، روسی، هندی و تاجران ایرانی در آن داد و ستد می‌شد و شاه نیز در همانجا با شهروندان دیدار می‌کرد و جشن‌های گوناگون را در آن میدان برگزار می‌کردند. میدان محل آمد و شد خیمه شب‌بازان، بندبازان، قصه‌گویان، اسب‌سواران و تیراندازان، درویشان، روسپیان و چوگان‌بازان و محل مذاکره دولتمردان و خارجیان بود. سفرنامه‌نویسان اروپایی از این میدان به عنوان شاهکار معماری مشرق زمین یاد کرده و حتی آن را برتر از آثار دنیای مسیحیت می‌دانند که 50 هزار چراغ روشنایی شبانه را تأمین می‌کرد، جوی آبی به پهنای 5/3 متر و عمق 2 متر در پیرامون آن جریان داشت. نقش‌جهان از مهم‌ترین آثار مورد توجه گردشگران است که پس از انقلاب اسلامی به نام میدان امام نام‌گذاری شد و مقدمات احداث موزه بزرگ اسلامی در طبقه دوم بازار آن فراهم شده است.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

ابوالحسنی