موزه

موزه: محل مخصوص عتیقه‌جات و محل نمایش آثار باستانی و صنعتی و چیزهای گرانبها.

واژه موزه را فرانسویان از زبان یونانی گرفته‌اند و آن تپه‌ای در آتن بوده که در آنجا عبادتگاهی برای موز‌ها، نُه خدای زن، ساخته شده بود ، اینها خدایان هنر بودند که رویدادهای باشکوه گذشته، هنرهای عامیانه، موسیقی و شعر، شادمانی و هماهنگ‌سازی به ایشان نسبت داده شده است. براساس تعریفی که کمیته بین‌المللی موزه‌ها (ایکوم) ارائه کرده هدف موزه عبارتست از گردآوری، نگهداری، مطالعه و بررسی کردن و نیز به نمایش گذاشتن میراث فرهنگی یا طبیعی به منظور آموزش، پژوهش و ارزش دادن به این مجموعه و لذت بردن از آنها و انواع موزه‌ها را موزه‌های هنری، تاریخی، تخصصی‌، علمی، فنی و صنعتی و موزه‌های طبیعی نام می‌برد. موزه‌ها نیز همانند دیگر بنیادها بازتابی از گرایشها، آرزوها و حال و هوای جامعه‌ای هستند که در آن پدیدار شده‌اند. اشتیاق به گردآوری عتیقه‌جات سابقه‌ای طولانی دارد، چنان که مشهور است بنونید آخرین شاه بابل در ویرانه‌های بین‌النهرین دنبال آثار قدیمی بوده است. در حدود سال 280ق. م بنیاد پژوهشی مهمی توسط بطلمیوس اول پادشاه مقدونی مصر در اسکندریه که آن زمان مرکز آموختنی‌های یونان بود برپا شد. این بنیاد به تعبیری به عنوان اولین موزه که تا هفت قرن موزه اسکندریه نامیده می‌شد در کنار گروه‌ تندیس‌های اندیشمندان شامل هدیه‌های نذری، دستگاه‌های نجومی و جراحی و نمونه‌‌های نادر فراورده‌های طبیعی مانند عاج فیل و چرم و پوست جانوران کمیاب و غیرعادی بود. اصطلاح موزیوم به قسمتی از کاخ بطالسه اسکندریه گفته می‌شد که کتابخانه اسکندر در آن نگهداری و به عنوان مرکز علم و تعلیم شناخته می‌شد اصطلاح‌های عجایب‌خانه، نفیس‌خانه، چینی‌خانه، آئینه‌خانه و مشابه آنها در ایران، برای نگهداری اشیاء و گنجینه‌ها به کار می‌رفته است، که از آن میان است چینی‌خانه در آرامگاه شیخ‌صفی‌الدین اردبیلی.

اما نخستین آشنایی ایران با موزه به شیوه جدید و اروپایی آن در سال 1290ه‍. ق (1873م) پس از بازگشت ناصرالدین شاه قاجار (1313- 1264ه‍. ق) از سفر اروپا (سفر اول او به اروپا که بنا به دعوت فرانسوا ژوزف اول (1916- 1848م) پادشاه اتریش بطور رسمی و به عنوان بازدید از نمایشگاه بین‌المللی وین صورت گرفت) ‌ و دیدن موزه‌های خارج پدیدار شد که به دنبال آن در ارگ سلطنتی موزه‌‌ای ایجاد شد که پر از جواهر گرانبها و اشیاء نفیس و آثار علمی و مهمات جنگی قدیمی، ساخته‌های سفالی، نقاشیها‌ی بی‌نظیر، مجسمه‌ها، محصولات کارخانه‌های معروف دنیا و سکه‌های قدیمی بود و علاوه بر آن کتابخانه‌ای در جنب موزه بود که چندین هزار جلد کتاب خطی و چاپی قدیمی و جدید در آن وجود داشته، اما این موزه عمومی نبود بلکه جنبه خصوصی و اشرافی داشته است. بندهای 6- 3 از ماده پنجم قانون اداری وزارت معارف (وزارت آموزش و پرورش) مصوب 11 شهریور 1289 ه‍. ش (1910م) وظایف اداره معارف را در باره نگهداری آثار قدیمی و نظارت در حفریات و تشکیل موزه‌‌ها چنین تعیین کرده: تأسیس موزه‌های تاریخی و علمی و صنعتی، تحصیل عتیقه‌ها و نظارت درحفریات، نگهداری آثار قدیمی و محافظت از آنها، نگهداری اشیاء نفیس و سایر اموال اماکن مقدس و غیر آنها که ودایع ملی در آنجاست، قبل از این قانونی برای حفظ و نگهداری آثار قدیمی و تشکیل موزه‌ها وضع نشده بود، اما پس از تصویب این قانون به تدریج اداره کل باستانشناسی تشکیل و موزه‌ها تأسیس و آیین نامه‌هایی در این زمینه وضع گردید. دومین گام در زمینه موزه با بنیاد موزه ملی برداشته شد. در سال 1295 ه‍. ش (1916م) یکی از اتاقهای بزرگ عمارت قدیم وزارت معارف بنام موزه ملی یا موزه معارف در نظر گرفته شد که طبق کاتالوگ، دارای 270 شماره اشیاء بوده مشتمل بر اشیاء عتیقه و مفرغی، کاشی، سفال، شیشه، سکه، سلاحهای قدیمی، کارهای منبت، مرقع و منسوجات که در سال 1304 ه‍. ش (1925م) با اهدای کاخ مسعودیه از طرف رضا شاه (1320- 1304ه‍. ش) به وزارت فرهنگ، موزه به تالار ابنیه کاخ نقل مکان کرده تا اینکه در 1315ه‍. ش (1936م) به ساختمان جدید موزه ایران باستان منتقل شد. ‌ درسال 1297 ه‍. ش(1918م) اداره عتیقات در عمارت وزارت معارف ایجادشد. ویرانی آثار تاریخی و غارت اموال فرهنگی و افزایش جنبشهای وطن خواهانه باعث شد تا جمعی از رجال فرهنگی به فکر افتاده و انجمن آثار ملی را در سال 1304 ه‍. ش تأسیس کردند که طبق ماده 8 اساسنامه انجمن، تأسیس یک موزه و یک کتابخانه در تهران پیشنهاد شده و مسئولیت اداره آنها به عهده اداره عتیقات بود. با تلاش مؤسسان انجمن، قانون حفظ آثار ملی به تصویب رسید که در آن راستا دولت موظف به حفظ آثار ملی و نظارت در آنها و ملزم به ایجاد مکانی به عنوان شده و در پی آن آندره‌گدار[ Andregodor] معمار و مهندس فرانسوی به عنوان مدیر باستانشناسی و برای نظم بخشیدن به وضعیت آثار باستانی در 1306 ه‍.ش 01927م) به خدمت گرفته شد و دو سال بعد تهیه نقشه ساختمان موزه ایران باستان به او واگذارشد. سر در ورودی موزه به شیوه طاق کسری و رنگ آجرهای آن سرخ تیره در نظر گرفته شد تا با تاریخ کشور ایران و معماری عصر ساسانی هماهنگی لازم را داشته باشد. ساختمان موزه در 1314ه‍. ش (1935م) به پایان رسید، این موزه بعدها به عنوان موزه مادر، بسیاری از اشیاء باستانی را که در ایران به عناوین مختلف کشف می‌شد در خود جای داد. با تشکیل سازمان میراث فرهنگی کشور و بعد از ایجاد کارگاه مرمت و با پیوست گنجینه ذخایر مرکزی، کارگاه عکاسی و نجاری در سال 1367 (1988م) نام آن از موزه ایران باستان به موزه ملی ایران تغییر یافت. در 1314 ه‍. ش تالارهای مناسبی برای نمایش گنجینه آستان قدس رضوی در مشهد و قم به عنوان موزه ایجادشد و به دنبال آن دیگر موزه‌ها به تدریج در تهران و دیگر شهرها ایجاد شد از جمله موزه کاخ گلستان، موزه جواهرات ملی، موزه چهلستون اصفهان، پارس و تخت جمشید در استان فارس و دیگر موزه‌ها، در راستای گسترش موزه‌های دنیا و همکاری همه جانبه علمی، فرهنگی و صنعتی موزه‌ها در جهت دستیابی به اهداف فرهنگی در قطعنامه5 دوازدهمین مجمع عمومی کمیته بین‌المللی موزه‌ها که در 1977م در مسکو برپا شد روز 18 می مطابق با 28 اردیبهشت را به عنوان روز جهانی موزه‌ها اعلام کردند که در این روز هدفهای علمی و فرهنگی موزه‌ها و فعالیت‌های انجام شده در امر گشایش موزه‌های جدید و نمایشگاه‌های گوناگون از طریق انتشار بیانیه‌ها و نشریات مختلف برای بازدید کنندگان و عموم مردم بیان می‌شود.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

سهم الدین خزایی