سلجوقیان

سلجوقیان، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین سلسله از حاکمان ترک در ایران (حک: 429-700ق / 1038-1301م). نسب سلجوقیان به سلجوق بن دقاق (تقاق = سخت کمان) رئیس یکی از قبایل ترکمان غز (اُغُز) میرسد.

سلجوق پس از اختلاف با سران غز، به شمال شرق ایران مهاجرت کرد و با پذیرش اسلام در برابر کفار ترک از مسلمانان حمایت کرد.

پس از او فرزندانش در حرکت به داخل ایران به نزدیکی بخارا مهاجرت کردند و محمود غزنوی وادار شد انان را تحت امر ارسلان بن سلجوق به نواحی مختلف خراسان کوچ دهد. سرانجام بر اثر قدرت‌یابی سلجوقیان، در مرو به نام چغری بیک داوود و در توس و نیشابور به نام طغرل بیک خطبه خوانده شد. (429ق / 1038م) بعد از شکست مسعود غزنوی در دندانقان (431ق / 1040م)، تصرف گرگان و طبرستان و شکست زیاریان، اسیر کردن ملک رحیم و بر انداختن ال بویه^* از اقدامات مهم طغرل است.

در زمان طغرل، سلجوقیان در غرب تا اسیای صغیر و متصرفات فاطمیان مصر پیش رفتند. الب ارسلان (455-465ق / ؟ م) برادرزاده طغرل که از کفایت وزیرانی چون عمیدالملک کندری و خواجه نظام‌الملک طوسی بهره میبرد و در نبرد ملازگرد، رومانوس دیوجانوس[Romanus Diyojānūs] امپراتور روم شرقی را شکست داد و به سلطه رومیان در ارمنستان خاتمه داد (463ق / 1071م). دوره حکومت ملکشاه با تدابیر نظام‌الملک اوج قدرت سلجوقیان بود.

قتل نظام‌الملک و مرگ ملکشاه (488ق / ؟ م) همراه با درگیریهای داخلی و اختلاف بر سر جانشینی موجب تجزیه و ضعف سلجوقیان گردید. هر چند به قدرت رسیدن سلطان سنجر موجب بهبود اوضاع گردید، اما حمله غزان (548ق / 1153م) و غلبه تکش خوارزمشاه بر طغرل سوم (590ق / 1194م) پایان حکومت سلجوقیان در خراسان بود. سلاجقه کرمان (قاوردیان) نیز مغلوب غزان شده بودند و تنها در عراق و اسیای صغیر (روم شرقی) سلاجقه روم تا (700ق / 1301م) قدرت داشتند. اتابکان نیز که در مناطق مختلف سرپرستی شاهزادگان سلجوقی را عهده‌دار بودند، اعلام استقلال کردند. همچنین از گرفتاریهای عمده سلجوقیان ظهور اسماعیلیان نزاری به رهبری حسن صباح در قلعه الموت بود. (483ق / 1090م).

ترکمانان سلجوقی با اموختن اداب و سنن و شیوه حکمرانی ایرانی، تحت تأثیر دیوانسالاران با تدبیر ایرانی قرار داشتند. در این دوره شاعران، نویسندگان و دانشمندان بسیاری از جمله فخرالدین گرگانی، خیام (رباعیسرا، ریاضیدان و تدوین‌گر تقویم جلالی)، ناصرخسرو، انوری، قطران، تبریزی، جلابی هجویری، محمد بن منور، گردیزی، راوندی، کیکاووس بن اسکندر و عارفانی مانند: باباطاهر، غزالی، سنایی و نجم‌الدین کبری و غیره ظهور کردند. صنایع، هنرها و معماری ایران در این دوره تأثیر جهانی بسیاری از خود بر جای گذارد. سفال‌سازی، نساجی، فلزکاری و معماری به ویژه در کاربرد اجر، لعاب و کاشی گسترش چشم‌گیری داشت که نمونه‌های ان را میتوان در مساجد جامع اصفهان، قزوین، ورامین و... مشاهده کرد.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده اصلی

حشمت الله عزیزی