آخوند خراسانی

آخوند خراسانی، ملا محمّدكاظم (مشهد 1255ق/ 1839م ـ نجف، 1329 ق / 1911 م)، فقیه اصولی، مرجع تقلید شیعیان جهان و رهبر سیاسی در عصر مشروطیت. پدرش ملا حسین واعظ هراتی در مشهد سكونت داشت. تحصیلات خود را در فقه و اصول در مشهد و در فلسفه در سبزوار نزد حاج ملاهادی سبزواری و در تهران نزد میرزا ابوالحسن جلوه و دیگران تكمیل كرد.

در 1278 ق / 1861ـ1862 م. به نجف رفت و نخست از محضر شیخ مرتضی انصاری و سپس از محضر میرزا محمدحسن شیرازی بهره گرفت. بعد از نیل به درجه اجتهاد در نجف به تدریس پرداخت. قدرت تحقیق، حسن تقریر و رسایی و شیوایی بیان او در تدریس موجب شد كه بیش از هزار طالب علم در درس او حاضر شوند. پس از فوت میرزای شیرازی به مقام مرجعیت تامه رسید.

آخوند خراسانی در جنبش مشروطیت بزرگ‌ترین پشتیبان روحانی مشروطه‌طلبان در سطح جهانی و بین‌المللی بود و با همراهی دو مجتهد بزرگ مقیم نجف، میرزا حسین میرزا خلیل تهرانی و شیخ عبدالله مازندرانی، مشروط‌كردن حكومت مطلقه استبدادی و محدود كردن اختیارات قدرت سلطنت را براساس مبانی دینی لازم شمرد. آخوند خراسانی به ویژه در تقریظی كه بر كتاب تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله، تألیف میرزا محمّدحسین نائینی، نوشت، رسماً «اصول مشروطیت» را «مأخود... از شریعت فقه» قلمداد كرد. در استبداد صغیر با اعلان جهاد بر محمّدعلی‌شاه منتهای سعی را برای حفظ مشروطیت مبذول داشت و خود قصد حركت به ایران را داشت كه ناگهان در 25 ذیحجه 1329 ق / 1911 م. از دنیا رفت.

آثار مكتوب آخوند خراسانی فراوان‌اند، مهم‌ترین تألیف وی كفایه در علم اصول فقه است كه معتبر‌ترین متن درسی حوزه‌های علمیه در ایران و عراق به‌شمار می‌رود. دیگر تألیفات او عبارتند از: تعلیقه بر رسائل و مكاسب شیخ مرتضی انصاری، الفوائد الفقهیه و الاصولیه، تكمله التبصره (شرح تبصره‌المتعلمین علامه حلّی) و حواشی بر اسفار و منظومه.

منبع اصلی

دانشنامه ایران

نویسنده مقاله

سیدحسن امین