مطبوعات شهرستان ها
مطبوعات شهرستانها، پس از چاپ و انتشار روزنامة «كاغذ اخبار» در 1216ش/ 1253ق / 1837م كه در حقيقت ميتوان آن را تاريخ آغاز به كار مطبوعات ايران دانست، رفتهرفته چاپ روزنامه و روزنامهخواني در ايران گسترش يافت، پس از تهران كه در اين زمينه حق تقدم دارد و روزنامههايي چون: «وقايعاتفاقيه*» كه بعداً به روزنامة «دولت علية ايران» تغيير نام داد، «روزنامة دولت ايران*»، «روزنامة ملت سنية ايران*»، «شرف*» كه در ادامة انتشار به «شرافت» تغيير نام داد، «تربيت*» و «خلاصةالحوادث» و... در آنجا چاپ ميشد. اولين تحركات و فعاليتها جهت چاپ روزنامه در شهرستانها آغاز گرديد.
در اينكه نخستين نشرية شهرستاني در ايران در كدام شهر انتشار يافته، اختلاف نظر وجود دارد، برخي روزنامة «فارس» را كه شماره اول آن در 1289ق / 1872م چاپ شده نخستين روزنامة شهرستاني ايران دانستهاند.1 اما در برخي منابع ديگر، از جمله در جديدترين كتابي كه در اينباره چاپ گرديده، «روزنامة ملتي مملكت آذربايجان» كه به نامهاي ديگري چون «اخبار دارالسلطنة آذربايجان»، «روزنامة وقايع شهر مملكت محروسة آذربايجان و.. هم ناميده شده و نخستين شمارة آن در 1275ق / 1859م در شهر تبريز چاپ گرديده، نخستين روزنامة شهرستاني در ايران معرفي شده است.2 در دورة قاجاريه تبريز از نظر تعداد چاپ روزنامه در ميان شهرستانهاي ايران پس از تهران با پنجاه و يك روزنامه مقام دوم را دارا بوده است.3
با افزايش رشد و آگاهي مردم ايران و تمايل آنان به دانستن اخبار حوادث و رويدادهاي داخل كشور و نيز تحولاتي كه در ديگر نقاط جهان اتفاق ميافتد و به مناسبت رويدادهاي انقلاب مشروطه چاپ روزنامه در ايران روند رو به گسترش داشت. تا جايي كه 1325ق از اين جهت بيسابقه بود. چرا كه در طول 73 سال، يعني از زمان انتشار نخستين روزنامه در ايران در 1253ق تا اين سال 91 نشريه در ايران به چاپ رسيد و وارد بازار مطبوعات شد.4 يك سوم از اين تعداد روزنامه سهم شهرستانها بود. بدين ترتيب كه 9 نشريه در اصفهان، 7 نشريه در رشت، 6 نشريه در تبريز، 4 نشريه در همدان، 2 نشريه در لاهيجان، 2 نشريه در اورميه و در پنج شهر كرمانشاه، شيراز، مشهد، بندر انزلي و شهر ري هم هر كدام يك روزنامه منتشر ميشد.5
اين وضعيت در دوران سلطنت محمدعلي شاه تغيير يافت و مجموع روزنامههاي منتشر شده در شهرستانها از تعداد روزنامههاي چاپ تهران فزوني گرفت. در اين دوران در تهران 9 روزنامه منتشر ميشد، در حاليكه فقط در سه شهر تبريز(10)، اصفهان(5)، رشت (3) جمعاً 18 روزنامه منتشر ميشد. ضمن اينكه در همان زمان در شهرستانهاي ديگري چون مشهد (3)، شيراز (2)، يزد (2) و بروجرد، كاشان، خوي، اورميه، كرمانشاه، قزوين و كرمان هم هر كدام يك روزنامه منتشر ميشد.6 در ميان دو سال 1328 تا 1329ق / 1910 تا 1911م هم در همان شهرهاي اشاره شده به اضافة اراك انتشار روزنامه ادامه داشت.7 روند گسترش چاپ روزنامه در شهرستانهاي ايران ادامه داشت و در مقاطع مختلف كار چاپ روزنامه در شهرستانها پي گرفته شد و بر تعداد شهرستانهايي كه در آنها روزنامه به چاپ ميرسيد افزوده گرديد. به غير از روزنامة ملتي آذربايجان كه به عنوان نخستين روزنامة شهرستاني از آن ياد گرديده، شيراز و اصفهان را ميتوان از شهرهايي دانست كه نسبت به ديگر شهرستانهاي كشور زودتر چاپ روزنامه را آغاز نمودند. اصفهان سومين شهرستاني است كه در آنجا روزنامه چاپ شد. روزنامة «فرهنگ» نخستين نشرية ادواري چاپ اصفهان است كه در 2 جماديالاول 1296ق / ؟م منتشر شد.8 روزنامة «زبان زنان» نيز توسط صديقه دولتآبادي در 1337ق / 1918م در اصفهان منتشر شد.9
بوشهر هم از ديگر شهرهايي است كه چاپ روزنامه در آنجا نسبتاً زود آغاز گرديد. «روزنامة مظفري» در 1319ق/ 1901م توسط متينالسلطنه ثقفي در اين شهر منتشر شد.10
سابقة چاپ روزنامه در گيلان نيز بيش از يك سده ميباشد و پس از استقرار مشروطيت، نخستين نشريهاي كه در گيلان منتشر شد، روزنامة «خيرالكلام» است كه مديريت آن با افصحالمتكلمين املشي بود و در 1325ق / 1907م در شهر رشت منتشر شد.11 نسيم شمال نيز يكي از مشهورترين روزنامههاي دوران خود بود در شعبان 1325 / سپتامبر 1907م توسط سيداشرفالدين گيلاني در شهر رشت منتشر شد.12 در كرمانشاه نيز روزنامة بيستون در 1325ق / 1907م منتشر شد.13 كرمان هم از شهرهايي است كه نزديك به يك سده است كه در آنجا روزنامه چاپ شده است. روزنامة «اعتبار» به مديريت شيخ محمدحسن طلبه و سردبيري آقا ميرزا غلامحسين در 1327ق / 1909م در اين شهر منتشر شده است.14 از ديگر شهرهاي ايران كه در آنها روزنامه چاپ ميشده، ميتوان از اردبيل، زنجان، قزوين و مشهد نام برد. اولين روزنامة چاپ شده در شهر اردبيل «برگ سبز» نام داشت كه به مديريت ميرزا فضلالله شيخالاسلامزاده و به همت سيد احمد چاپ و توزيع گرديد.15 اولين نشرية چاپ شده در شهر زنجان «پروين خمسه» نام داشت و توسط عيسي قانونخواه زنجاني (ناصرالمله) منتشر شد.16 نخستين نشرية قزوين هم «هدايت» است كه شمارة اول آن در 1326ق/ 1908م منتشر شده.17 در مشهد روزنامة «خراسان» توسط سيدحسين اردبيلي در 1327ق / 1909م منتشر شد.18
براساس تقسيمبندي كه صورت گرفته، تاريخ مطبوعات ايران را به پنج دوره تقسيم كردهاند كه در هر يك از اين ادوار پنجگانه چاپ روزنامهها در شهرستانهاي ايران دستخوش فراز و نشيبهايي بوده است. در دورة اول كه 85-1215 را در بر ميگيرد، به غير از تهران، تبريز با 12 عنوان و رشت و شيراز هر كدام با يك عنوان قرار دارند.19 دورة دوم كه از 1300 تا 1285ق / ؟م را در برميگيرد، كماكان تبريز در مقام دوم قرار دارد و شهرهايي چون يزد، محمره (خرمشهر)، اردبيل و كسما به شهرستانهاي داراي روزنامه اضافه شدند.20
دورة سوم از 1300 تا 1320ق / 1882 تا 1902م را در بردارد، در اين دوره به دلايلي بر ميزان نشريات منتشره در تهران افزوده و در مقابل از تعداد نشريات شهرستانها كاسته شد.21 دورة چهارم 1320 تا 1332ش پرهيجانترين دورة مطبوعاتي ايران است و شهرهاي بيشتري در اين دوره به چاپ روزنامه پرداختند و در دورة پنجم كه از 1332 تا 1356ش را در برميگيرد، تعداد شهرهايي كه در آنها روزنامه چاپ ميشود از 36 شهر دورة قبلي به 31 شهر كاهش مييابد.22
افزايش و يا كاهش تعداد عناوين روزنامههاي چاپ شهرستانها با رويدادهاي سياسي كشور در ارتباط بود و در دهة 1280ق / 1863م به سبب رويدادهاي انقلاب مشروطه، شاهد گسترش و افزايش چاپ روزنامه در تهران و شهرستانها هستيم23 و همين اتفاق در 1299 تا 1304، 1320 و 1332ش كه هر يك مقاطع حساس و سرنوشتسازي از تاريخ ايران بوده است نيز رخ ميدهد. در اين ادوار مجموعاً در 56 شهر كشور كه تهران نيز جزء آن هست نشريهاي به چاپ رسيده است.24 پس از كودتاي 28 مرداد 1332ش، دورة جديدي در حيات مطبوعات آغاز گرديد كه به طور كلي بر تمامي مطبوعات كشور نيز تأثيرگذار شد. در اين دوران با دستگيري تعدادي از مديران جرايد و بستن و توقيف نمودن بسياري از رونامهها از تعداد آنان بسيار كاسته شد. در فاصلة ميان كودتاي 28 مرداد تا پيروزي انقلاب ايران مطبوعات دوبار ديگر با توقيف دسته جمعي مواجه شدند كه يكي در 1342ش و ديگري در 1353ش بود.25
در اواخر دهة سي و اوايل دهة چهل دو شهر تهران و قم از كانونهاي مطبوعات ضد رژيم بودند.26 از دي ماه 1356ش تا پايان عمر رژيم پهلوي در 22 بهمن 1357ش نيز دوران پر افت و خيزي براي مطبوعات ايران بود و اگر چه مطبوعات عمدة كشور كه در شهر تهران چاپ ميشد با اعمال نظر، تهديد و توقيف و... مواجه بودند، اما مطبوعات شهرستانها هم از اين رويدادها بينصيب نميماندند.
مآخذ:
1. براون ادوارد. تاريخ مطبوعات و ادبيات ايران در دورة مشروطيت. جلد دوم، ترجمة و تحشيه... محمد عباسي، تهران: بيتا، انتشارات معرفت، ص 136؛ صلحجو، جهانگير. تاريخ مطبوعات ايران و جهان. 1348، كتابهاي سيمرغ، ص 71.
2. آرينپور، يحيي. از صبا تا نيما. جلد اول، چاپ چهارم، 1372، انتشارات زوار، ص 246؛ قاسمي، سيدفريد. اولينهاي مطبوعات ايران. چاپ 1383، نشر آبي، ص 247.
3. براون، ص 161.
4. سهيل نقشي، محمدجواد. چاپ و مطبوعات در گيلان از مشروطه تا امروز. چاپ 1381، انتشارات شهر ياران، 82.
5. همانجا.
6. سهيل نقشي، ص 85.
7. همانجا.
8. قاسمي، ص 424.
9. محمدي، محمد. تاريخچة مطبوعات اصفهان. 1382، انتشارات نقش مانا، ص 13.
10. ياحسيني، سيدقاسم. صدسال مطبوعات بوشهر. چاپ 1374، ادارة كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان بوشهر، ص 68.
11. سهيل نقشي، ص 99.
12. سهيل نقشي، ص 104.
13. صدرهاشمي، محمد. تاريخ جرايد و مجلات ايران. جلد دوم، چاپ دوم 1364، اصفهان: انتشارات كمال، ص 41.
14. رزمآرا، اسماعيل. تاريخ مطبوعات كرمان. چاپ 1367، انتشارات زوار، ص 18.
15. محمدياناردي، حيدر. تاريخ مطبوعات اردبيل (1287- 1357). چاپ 1381، ص 14.
16. قشمي، علي. تاريخ مطبوعات زنجان. زنجان: 1380، انتشارات نيكان كتاب، ص 16.
17. حميدي، محمدرضا. تاريخ مطبوعات قزوين. چاپ 1380، انتشارات طه، ص 53.
18. صدرهاشمي، ص 243.
19. برزين، مسعود. تجزيه و تحليل آماري مطبوعات ايران. 1370، مركز مطالعات و تحقيقات رسانهها، ص 16.
20. همان. ص 17.
21. همان، ص 19.
22. همان، ص 23.
23. همان، ص 14.
24. همان، ص 13.
25. قاسمي، سيدفريد. مطبوعات ايران در قرن بيستم. تهران: 1380، نشر قصه، ص 108 و 109.
26. همان، ص 106 و 107.
نيزنك: الهي، حسين. روزنامه و روزنامهنگاري در خراسان 1332- 1320. چاپ 1380، دانشگاه فردوسي مشهد.
مسعود عرفانیان