مندائی، دین
مندائي، دين، يكي از اديان سامي با قدمتي حدود دو هزار سال در جنوب ايران؛ به پيروان اين دين صابئين يا صابيان نيز ميگويند.
ريشة كلمة ”صابئين“ از كلمة صَبَأ آرامي به معناي فرو رفتن در آب جاري و يا غسل است1 و ميتوان آن را در فارسي به ”شويندگان“ و يا ”تعميديان“ برگرداند. به اين قوم ”صابئين مندائي“ نيز گفتهاند تا از به اصطلاح ”صابئين حرّاني“ تشخيص داده شوند. واژة مندائي از كلمة مندا [1]در زبان آرامي است، به معناي علم، دانش و عرفان.
دين مندائي بر پاية يكتا پرستي قرار دارد و وجود اعلي در اين دين هيي [2]يكتا، بيشريك، بيهمتا و خالق همة جهان هستي است. در ابتدا آب جاري يا آب زنده خلق شد و جهان اول كه در آن تنها آب و درختان وجود داشت پديد آمد. از جهان اول، جهان دوم، محل استقرار فرشتگان اوثرا[3]، به وجود آمد كه از آن به جهان نور يا آلما د نهورا [4]تعبير ميگردد، اين جهان محل سكونت صالحان، انبياء و نيكوكاران است و قبلهگاه مندائيان به حساب ميآيد. بعد از جهان نور، جهان خاكي، و سپس اولين انسان و پيامبر يعني آدم ابوالبشر هستي يافت.2 در الهيات مندائي همة اين مخلوقات به دستور هيي و توسط فرشتگان او خلق شدهاند. صابئين همچنين به جهان تاريكي يا آلما د هشوخا[5] قائلند كه مكان آن در زير زمين و محل بدكاران است؛ جهنم نيز در آن قرار دارد. به طور كلي نور و نورانيت و موجودات آن بر تاريكي غلبه دارند و نبردي ميان اين دو وجود ندارد. صابيان معتقد به آخرالزمان و آمدن منجي، جهان آخرت و محاسبة اعمال هستند.
مندائيان آدم، شيث، نوح، سام و يحيي را پيامبران خود ميدانند، در حاليكه يحيي آخرين پيامبر محسوب ميگردد.3 زبان آرامي شرقي زبان ديني و زبان متون ايشان است. كتب مقدس مندائيان از قرن هفتم ميلادي به بعد به رشته تحرير در آمدهاند.4 گنزا ربا [6]به معناي ”گنج بزرگ“ مهمترين كتاب مقدس ايشان مطالب اصلي آن در زمينة اعتقادات، اخلاق، تاريخ و شعائر مندائي است و به دو بخش گنزاي راست و گنزاي چپ تقسيم ميشود.
مهمترين آئين در شريعت صابيان تعميد است كه با فرو رفتن در آب جاري با حضور روحانيون انجام ميشود و براي كساني همچون كودكان بعد از ولادت، زنان بعد از زايمان و عروس و دامادها واجب است.تعميدهاي واجب ديگري نيز وجود دارد. در اين دين ازدواج با هم كيش واجب است و اگر كسي با غير صابي ازدواج كند از زمرة قوم خارج خواهد شد و رجوع او به ميان همكيشان امكان ندارد. صابيان سه بار در روز و دو بار در شب با پوشيدن لباس مخصوص رو به جهان نور به نيايش ميپردازند.
از صائبين 3 بار در قرآن كريم ياد شده است،5 اما در ميان مفسران بر سر اينكه آيا ايشان از اهل كتاب هستند، اختلاف است.
صابيان، در قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران جزو اقليتهاي ديني رسمي شناخته نشدهاند، از اين رو، از حقوقي كه ساير اقليتها، مانند كليميان و مسيحيان، برخوردارند، محروماند.
آمار دقيق از جمعيت آنان در دست نيست، ولي به گفتة بعضي مسؤولين صابيان ايران، جمعيت ايشان در حال حاضر بالغ بر 20000 نفر تخمين زده ميشود. بيش از 95% آنان در خوزستان و عمدتاً در اهواز ساكناند و به زبانهاي عربي و فارسي تكلم ميكنند و بيشتر به شغل زرگري اشتغال دارند. امور مربوط به مردم را انجمن صابيان كه در 1349ش به ثبت رسيده، انجام ميدهد؛ اين انجمن متكفل برگزاري مراسم ديني، برپايي كلاسهاي درس، دستگيري از محرومان و نيازمندان و... ميباشد.6
مآخذ:
1- The First Encyclopaedia of Islam, new York, Liden: Brill, 1987, vol: VII, PP. 21-22
2- كتاب گنزا ربا. ترجمة عربي، قسمت اليمين، الطبعة الاولي بغداد 2000 م، كتاب اول تسبيح اول، كتاب سوم تسبيح اول و دوم؛ كتاب چهاردهم تسبيح سوم؛ كتاب هفدهم تسبيح هفتم و سوم.
3- سالم چحيلي و فرمان كچيلي. جزوة درفش، اهواز، ص 19.
4- Dechirante, Raphaele. Mandaean texts. 2003.
5- بقره/2/62؛ مائده/5/69؛ حج/17/22.
6- Aprim, F. «Mandaeans: The True Descendants of Ancient Babylonians and Chaldeans», Nineveh on Line. http://www.nineveh.com.
[1]. Manda
[2]. Hayii
[3]. Uthra
[4]. Alma d Nhura
[5]. Alma d Hshukha
[6]. Ginza rabba