محمد بن ایوب حاسب طبری
محمد بن ايوب حاسب طبري(د پس از 485ق / ؟م)، رياضيدان و ستاره شناس فارسي نويس ايراني از مردم آمل در طبرستان (مازندران). وي در نيمة دوم سدة 5ق بيشتر در آمل به كار رصد ستارگان و پژوهش علمي مشغول بوده و نتايج اين ارصاد را در زيج مفرد خود گرد آورده است1و2 آثار وي، از آنرو كه از كهنترين آثار علمي فارسي رياضيات و نجوم به شمار ميروند براي فارسي زبانان مهم است. شماري از آثار وي، گذشته از الزيج المفرد، كه تا كنون به چاپ نرسيده، بدين قرار است: شمارنامه كه مؤلف آن بخش از رياضيات مقدماتي را كه دانستنش بر همگان واجب است در سه فصل آورده.3 مفتاح المعاملات(كليد اعمال حساب) دربارة حساب و هندسة عملي، كه به گفتة مؤلف كامل كنندة بخش اعمال حساب شمارنامة خود اوست.4 معرفة الاسطرلاب معروف به شش فصل و تحرير ديگر آن موسوم به العمل و الالقاب دربارة شناخت اجزاء و كار با اسطرلاب*. امين رياحي بر آن است كه خواجه نصير طوسي، كتاب مشهور بيست باب در معرفت اسطرلاب خود را با تلخيص و تنقيح اين كتاب فراهم آورده است.5 چنان كه مؤلف گويد كساني (كه از آنها نام نميبرد)، ظاهرا براي آزمودن او ، پرسشهايي بسيار دربارة اسطرلاب كردهاند و پس از آنكه طبري همة اين پرسشها را پاسخ گفته، از وي خواستهاند كه اين پرسش و پاسخها را در كتابي گرد آورد.6 كتاب العمل و الالقاب نيز تقريبا همان مطالب را دربر دارد اما به شيوة پرسش و پاسخ تنظيم نشده است.7
مآخذ:
1. رياحي، محمد امين. مقدمة مفتاح المعاملات. تهران: 1349، ص 8-10؛ همو. مقدمة شش فصل. تهران: 1371، 16-18
2. قرباني، ابوالقاسم. زندگينامة رياضيدانان دورة اسلامي. تهران: 1375، ص 444.
3. محمد بن ايوب حاسب طبري. شمارنامه. به كوشش تقي بينش، تهران: 1345، ص 2.
4. همو، مفتاح المعاملات. به كوشش محمد امين رياحي، تهران: 1349، ص 3.
5. رياحي، محمد امين. مقدمة شش فصل. ص 21-24.
6. محمد بن ايوب حاسب طبري. شش فصل. به كوشش محمد امين رياحي، تهران: 1371، ص 57.
7. همو. العمل و الالقاب. ضميمة شش فصل، ص 173 به بعد.
یونس کرامتی