اهواز
اهواز، نام مركز استان، شهرستان و شهري در خوزستان، در جنوب غربي ايران.
شهرستان اهواز برابر با آخرين تغييرات تقسيمات كشوري داراي 5 شهر، 3 بخش و 12 دهستان است.(1) اين شهرستان از شمال با شهرستانهاي شوش و شوشتر، از غرب با شهرستان سوسنگرد و كشور عراق، از جنوب با شهرستانهاي خرمشهر، شادگان و بندر ماهشهر و از شرق با شهرستان رامهرمز همسايه است.(2) شهر اهواز با "30 '40 ْ48 طول شرقي و "30 '19 ْ31 عرض شمالي و ارتفاع 12 متر از سطح دريا، (3) در فاصلة 870 كيلومتري تهران واقع شده است. (4)
اهواز در منطقهاي گرم و خشك، بدون يخبندان و با بالا بودن ميانگين ماهيانة دماي زمستاني (گاه به بيش از 20 درجة سانتيگراد)، قرار دارد و ميانگين بارش ساليانة آن بين 200 تا 250 ميليمتر است. (5)
اين شهر در جلگهاي نسبتاً وسيع قرار گرفته كه دو رود پر آب ايران، يعني كرخه و كارون در آن جاري است. تنها رود قابل كشتيراني ايران، كارون، پس از عبور از شهر به سوي خليج فارس روان است. (6) آب كارون و رودخانههاي كوچكتر ديگر و نيز حاصلخيزي جلگة خوزستان، امكانات نسبتاً مساعدي را براي كشاورزي و دامداري فراهم ساخته، همچنين احداث كارخانههاي متعدد، فعاليتهاي صنعتي را در شهر و اطراف آن رونق داده است.
اهواز، شهر كهن بنيادي است كه در طول تاريخ نامهاي گوناگون و متعددي چون اَخواز، اَواجا، اَواز، اَوكسين، اَهرمزد، اردخشير، رام اردشير و... داشته است. (7)
حمدالله مستوفي اين شهر را از اقليم سوم ميداند كه اردشير بابكان آن را ساخت و ”آن را كورة عظيم توابع كرد چنانكه تمامت خوزستان بدان باز خوانند“.(8) همچنين در جاي ديگر آمده است: ”به احتمال زياد اهواز در محل قديم شهر تاريانا [1]بنا شده است. نئارخوس هنگام مسافرت خود به خليج فارس در كنار آن لنگر انداخت. اردشير پاپكان [بابكان] مؤسس سلسلة ساساني، تاريانا را از نو ساخت و آن را هرمزد اردشير ناميد كه در دورة جانشينانش اين شهر رونق زيادي پيدا كرد و پايتخت سوزيانا (خوزستان) شد، هنگامي كه خوزستان به تصرف مسلمانان در آمد، هرمزد اردشير را سوقالاهواز ناميدند كه به معني بازار هوزها يا خوزيهاست “.(9)
عضدالدوله ديلمي بخشي از اهواز را تجديد بنا كرد. تخريب سد بزرگ و تاريخي «شادروان» در اواسط قرن نهم هجري كه موجب رونق كشاورزي منطقه شده بود، به تدريج شهر را به ويراني كشاند، به گونهاي كه در اوايل قرن بيستم ميلادي، بيش از دو هزار تن سكنه نداشت تا اينكه كشف نفت باعث رونق دوبارة شهر شد. ناصرالدين شاه قاجار براي رونق تجارت در منطقه، فرمان آزادي كشتيراني در رود كارون را داد و در پي آن شركتهاي كشتيراني داخلي و خارجي در جنوب اهواز قديم انبارها و قلعههايي ساختند كه به تدريج وسعت يافت و به گونة شهري در آمد كه «ناصريه» ناميده ميشد كه آن نيز بعداً به اهواز تغيير نام يافت.
اين شهر اكنون يكي از قطبهاي صنعتي و به دليل واقع شدن در كنار رود كارون و قرار گرفتن در مسير خط آهن تهران تا خليج فارس، به لحاظ ارتباطي و مواصلاتي و نزديكي مرز، داراي اهميت اقتصادي، سوقالجيشي و گردشگري است و در سالهاي اخير به ويژه پس از پايان جنگ عراق و ايران، رونق دوبارة خود را بازيافته است.
جمعيت شهر اهواز در سرشماري 1375ش تعداد 804980 تن (10) بود كه در 1384ش، طبق برآورد انجام شده به 949054 تن افزايش يافته است.(11)
مآخذ:
1. دفتر تقسيمات كشوري. جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1383.
2. سازمان نقشهبرداري كشور. نقشه تقسيمات كشوري. تهران: سازمان نقشهبرداري كشور، 1383.
3. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. دايرةالمعارف جغرافيايي ايران، ج 3، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 122.
4. سازمان حمل و نقل و پايانههاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جادههاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص 134.
5. سازمان پژوهش و برنامهريزي درسي. جغرافياي استان خوزستان. چ 3، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1381، ص 13.
6. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. رودها و رودنامة ايران، ج 2، چ 2، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 494.
7. چكنگي، عليرضا. فرهنگنامة تطبيقي نامهاي قديم و جديد مكانهاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ 1. مشهد: آستان قدس رضوي، 1378، ص 162.
8. مستوفي قزويني، حمدالله. نزهة القلوب. به كوشش سيد محمّد دبيرسياقي، چ 1، قزوين: حديث امروز، 1381، ص 166.
9. بيات، عزيزالله. كليات جغرافياي طبيعي و تاريخي ايران. چ 1، تهران: اميركبير، 1367، ص 269.
10. نورالهي، طه. توزيع و طبقهبندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماريهاي 75-1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص 176.
11. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستانهاي كشور بر اساس محدودة سال 1380. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص 113.
غلامحسین تکمیل همایون
[1]. Tāreyānā