ابوالجواد

ابوالجود، محمد بن احمد بن لیث، ریاضی‌دان بزرگ ایرانی سده 4ق/10م. در قلمرو سامانیان می‌زیست. از شاگردان صاغانی، ستاره‌شناس برجسته ایرانی بود و با ابوریحان بیرونی^* و ابوجعفر خازن^* در زمینه مسائل ریاضی مکاتبه داشت. بیرونی و خیام در آثار خویش از او یاد کرده اند و در منابع اروپائی نیز به عنوان ریاضی‌دانی برجسته شهرت دارد. ابوالجود پس از آموختن ریاضیات و برخی دانش های دیگر به کارهای دیوانی پرداخت و از درس و تحقیق بازماند. در عین حال در اوقات فراغت به حل مسائل ریاضی می پرداخت.^1و2و3

در روزگار ابوالجود، بحث و مناقشه بر سر برخی مسائل هندسی، مانند تقسیم دایره به 7 یا 9 جزء برابر، تقسیم زاویه به 3 جزء برابر، که از سوی ریاضی‌دانان یونان باستان مطرح شد، و تا آن دوران راه حل علمی نیافته بود، در میان دانشمندان ایرانی به شدت جریان داشت. ابوالجود محاسبه ضلع 9 ضلعی منتظم را به معادله  تحویل کرد و نیز به حل مسئله تقسیم عدد 10 به دو جزء a وb، به شرط برقراری رابطه   که به معادله  می‌انجامد، توفیق یافت. همچنین یک مسئله هندسی دیگر را که بیرونی به او ارجاع کرده بود، با تحویل به یک معادله درجه چهارم، و تجزیه آن به یک سهمی و یک هذلولی حل کرد.^4و5 اما مهمترین کار ابوالجود، توفیق وی در تقسیم دایره به 7 جزء برابر است. هر چند ارتکاب یک خطای کوچک در حل این مسئله هندسی، مانع از آن شد که این توفیق کاملاً به نام وی ثبت شود، روشن است که او گام اصلی را در این راه برداشته است.⁶

مآخذ:

1.    بیرونی، ابوریحان. قانون مسعودی. حیدر آباد دکن: 1373ق، ج 1، ص297.

2.    خیام. مقاله فی الجبروالمقابله، به کوشش فرانتس ووپکه، پاریس: 1851م، ص 26، 34.

3.             Suter, H., Die mathematiker und Astronomen der Araber und ihre werke, Leipzig: 1900, p 97

4.    خیام همانجا، زوتر، همانجا

5.             Sezgin, F., Geschichte des Arabischen schrifttums, Leiden: vol 3, 1970, pp 236-240.

6.    عادل انبوبا. «تسبیع الدائره»، مجله التاریخ العلوم العربیه. حلب: ج1، 1977، ص 82 ـ92.

یونس کرامتی