کشور ایران

نقشه هوایی ایران ، برگرفته ازمجله خبری نودی، قابل بازیابی ازhttps://fa.nody.ir/

ایران، كشور ایران با 195/648/1 كمـ وسعت در نیمه جنوبی منطقه معتدل شمالی، بین َ3 ْ25 تا َ47 ْ39 عرض شمالی و َ5 ْ44 تا َ18 ْ63 طول خاوری جای دارد. گستردگی ویژه ایران از نظر طول و عرض جغرافیایی چشم اندازه‌های طبیعی گوناگونی را پدید آورده و تنوع اقلیم نیز بر تفاوت‌های مكانی پیكره ناهموار ایران زمین افزوده است.

ارتفاع میانگین سرزمین ایران بیش از 1200 متر است. پست‌تری نقطه داخلی با ارتفاع 56 متر در چاله لوت و بلندترین قله آن، دماوند با ارتفاع 5610 متر در میان رشته كوه البرز قرار دارد. در كناره‌های جنوبی دریای خزر ارتفاع زمین 28 متر پائین‌تر از سطح دریای آزاد است.²

مساحت ایران حدود یك بیست و هفتم قاره آسیا و یك نودم وسعت خشكی‌های جهان است. این كشور به لحاظ وسعت، هفدهمین كشور جهان است.³

كشور ایران در جنوب غربی آسیا و یا طبق تقسیم‌بندی استعماری (= اروپا محوری) در منطقه خاورمیانه، بین بزرگ‌ترین دریاچه جهان (خزر یا مازندران) و آب‌های آزاد خلیج فارس و دریای عمان واقع است. از 8730 كمـ مرز سراسری، 4115 كمـ به خشكی، 1920 كمـ به رودخانه‌ها، باتلاق‌ها و دریاچه‌های مرزی و 2700 كمـ به مرز آبی (دریایی) تعلق دارد كه از این مقدار 655 كمـ به دریای خزر، 1260 كمـ به خلیج فارس (از دهانه اروند رود تا بندرعباس) و 785 كمـ به دریای عمان (از بندرعباس تا خلیج گواتر) اختصاص دارد. قطر بزرگ ایران از گوشه شمال غربی تا گوشه جنوب شرقی 2251 كمـ و قطر كوچك آن از گوشه شمال شرقی تا گوشه جنوب غربی، 1376 كمـ است.⁴ ایران یكی از كشورهای زلزله‌خیز جهان است كه بیشتر سطح آن به لحاظ امكان وقوع زلزله در نواحی با خطر خیلی بالا، خطر بالا، خطر متوسط و خطر پائین قرار دارد.⁵

حدود 90 درصد از خاك ایران در گستره فلاتی به همین نام واقع است. نیمی از سطح كشور را كوه‌ها، حدود 4/1 از مساحت ایران را هم صحراها و كویرها و 4/1 باقیمانده را اراضی قابل كشت، جنگل‌ها و مراتع تشكیل می‌دهند.⁶ حدود 12 میلیون هكتار از این مقدار براساس تصاویر ماهواره‌ای 1373ش به جنگل‌ها اختصاص دارد كه با توجه به اطلاعات آماری و شواهد تاریخی، از گذشته‌های دور و حتی دهه‌های قبل، پوشش گیاهی ایران به میزان گسترده‌ای از میان رفته است.⁷

ایران، در مقایسه با دیگر كشورهای جهان، سرزمینی كوهستانی است. كوه‌های ایران از چهار قوس اصلی شمالی، زاگروس، خاوری و مركزی تشكیل یافته‌اند.

كوه‌های شمالی ایران كه بخشی از چین‌خوردگی‌های بزرگ آلپ و هیمالیا است، به صورت رشته طویلی از آذربایجان خاوری شروع شده و پس از گذر از كرانه جنوبی دریای خزر، در شمال خراسان به كوه‌های خاوری ایران می‌پیوندد.

كوه‌های آذربایجان خاوری و البرز، دو واحد كوهستانی هستند كه در مجموعه كوه‌های شمالی ایران قرار دارند. سهند (3707 متر) و سبلان (4811 متر) دو قله مرتفع در كوه‌های آذربایجان خاوری، دماوند (5610 متر)، تخت سلیمان (4643 متر) و علم كوه (4850 متر) از قله‌های مرتفع البرز و بینالود

(3211 متر) در خراسان شمالی، از جمله كوه‌های مرتفع در كوه‌های شمالی ایران هستند.⁸

كوهستان زاگرس با شباهت به چین‌خوردگی‌های آلپی، قوس عظیمی است كه سراسر باختر، جنوب باختری و جنوب ایران را فرا گرفته و در شمال تنگه هرمز به كوه‌های مركزی و همچنین رشته كوه‌های بشاگرد كه بخش دیگری از كوه‌های جنوبی ایران است، می‌پیوندد. طول رشته كوه زاگرس همراه با رشته كوه‌های آذربایجان غربی، 1700 كمـ است.⁹ دو واحد كوهستانی البرز و زاگرس چون دیواره عظیمی مانع از حركت بادهای باران‌آور شمالی و غربی به داخل فلات ایران می‌شوند و لذا بیشتر نزولات جوی در دامنه‌های شمالی و غربی این دو رشته كوه فرو می‌ریزند. كوه‌های خاوری ایران كه به طور منفرد از شمال خراسان تا جنوب بلوچستان كشیده شده‌اند، در شمال خراسان به كوه‌های شمالی ایران متصل است و در جنوب به قوس مركزی ایران می‌پیوندد. این رشته كوه، از طریق كوه‌های مكران یا بشاگرد به كوه‌های زاگرس وصل می‌شوند و دیواره خاوری فلات ایران را به وجود می‌آورند.

كوه‌های مركزی در امتداد قطر بزرگ ایران از شمال باختری به سوی جنوب خاوری كشیده شده‌اند. این رشته كوه‌ها، از شمال باختری از طریق كوه‌های آذربایجان به قوس‌های شمالی و زاگرس متصل شده و از جنوب خاوری به كوه‌های زاگرس و كوه‌های خاوری ایران می‌پیوندد.¹⁰

كشور ایران جزو مناطق خشك و نیمه خشك جهان محسوب می‌گردد. اقلیم خشك كه میزان تبخیر آن از بارندگی بیشتر بوده، حدود 3/2 سطح كشور را شامل می‌گردد. اقلیم معتدل كه حدود چهارصد هزار كیلومتر مربع از سطح كشور را شامل می‌شود و نواحی پرجمعیت ایران را در بر می‌گیرد.

به دلیل كوهستانی بودن اغلب نقاط ایران، ارتفاع تأثیر مهمی در چگونگی آب و هوای این كشور داشته و غالب مناطق پرجمعیت ایران در مناطق مرتفع قرار دارند. براساس آمار و اطلاعات موجود، میانگین بارندگی سالانه بخش وسیعی از كشور كمتر از صد میلیمتر و متوسط آن برای سراسر كشور بین 250 تا 300 میلی‌متر است.¹¹

ریزش‌های جوی در ارتفاعات كشور، برخی به صورت برف و برخی به صورت باران، منبع اصلی رودخانه‌هایی است كه از كوهستان‌ها سرچشمه می‌گیرند. رودهای ایران را از نظر زهكشی به دوازده حوضه دریای خزر با رودهای متعددی چون سفید رود، هراز، گرگان و... ، حوضه خلیج فارس و دریای عمان با رودهای كارون (به عنوان تنها رود قابل كشتیرانی ایران)، كرخه، جّراحی، میناب، باهوكلات و... ، حوضه دریاچه ارومیه با رودهای زرینه رود، سیمینه رود و تلخه رود، حوضه دریاچه نمك با رودهای جاجرود، كرج، قمرود و...، حوضه اصفهان و سیرجان با رود زاینده رود، حوضه جازموریان با رودهای بمپور و هلیل رود، حوضه دریاچه نیریز با رود كُر، حوضه دشت كویر با رودهای كال شور، جاجرم و...، حوضه دشت كویر با رودهای جاجرم، حبله رود و... ، حوضه كویر لوت با رود تهرود، حوضه اردستان و یزد و كرمان با رود شور بافق، حوضه صحرای قره‌قوم با رودخانه‌های هریرود، كشف رود و جام رود، حوضه خاوری یا هامون با رودهای هیرمند و ما شكل، تقسیم  شده‌اند.¹²

این حوضه‌ها را در یك تقسیم‌بندی كلی‌تر به شش حوضه دریای خزر، دریاچه اورمیه، خلیج فارس و دریای عمان، مركزی ایران و حوضه آبریز شرق و شمال شرق ایران نیز تقسیم كرده‌اند.¹³

افزون بر دریاچه (دریا) خزر و اورمیه به عنوان بزرگ‌ترین دریاچه‌های قابل كشتیرانی ایران، در فلات داخلی ایران دریاچه‌های طبیعی دائمی، فصلی، با آب شیرین و یا با آب شور بسیاری وجود دارد كه همراه با دریاچه‌های مصنوعی (پشت سدها)، سطحی قابل توجه از كشور را پوشانده‌اند. بزرگ‌ترین این دریاچه‌ها عبارتند از: اورمیه (دائمی- شور)، هامون صابری (فصلی- شور)، هامون پوزك (فصلی- شور)، هامون هیرمند (فصلی- شور)، هامون جازموریان (فصلی- شور)، بختگان (فصلی- شور)، طشك (فصلی- شور)، مهارلو (دائمی- شور)، پریشان یا فامور (دائمی- شور)، زریوار (دائمی- شیرین)، نئور (دائمی- شیرین)، گَهَر (دائمی- شیرین)، ولشت (دائمی- شیرین).¹⁴

بارندگی اندك و اقلیم خشك و تغییرات آب و هوایی در ایران در ادوار مختلف زمین‌شناسی، موجب پیدایش كویرهای متعددی در ایران شده است كه سطح وسیعی از كشور را پوشانده‌اند. دشت كویر و كویر لوت، بزرگ‌ترین آنهاست و كویرهای دیگری نیز نظیر كویر حاج علی‌قلی، لوت زنگی احمد، سیرجان، مهرگان، میغان، نمك و... . در نقاط مختلف كشور به چشم می‌خورند كه تعداد آن‌ها حدوداً به 60 مورد می‌رسد.¹⁵  

كشور ایران در مجموع با 15 كشور جهان دارای مرز مشترك زمینی (7 كشور) و دریایی (8 كشور) است و از این نظر به همراه چین و پس از جمهوری فدراتیو روسیه ركورددار تعداد همسایه جهان است.¹⁶

ایران با كشورهای قزاقستان، روسیه، كویت، عربستان سعودی، بحرین، قطر و امارات متحده عربی و عمان دارای مرز مشترك آبی است و با كشورهای آذربایجان (767 كمـ)، ارمنستان (40 كمـ)، تركمنستان (1206 كمـ) از شمال، با كشورهای افغانستان (945 كمـ) و پاكستان (978 كمـ) از شرق، با كشورهای تركیه (486 كمـ) و عراق (1609 كمـ) از غرب، دارای مرز مشترك خاكی است.¹⁷

ایران طبق آخرین تقسیمات كشوری دارای 30 استان، 318 شهرستان، 154 بخش، 2366 دهستان و 970 شهر است و جمعیت آن در سرشماری 1375ش، تعداد 59893618 تن بوده¹⁸ كه طبق برآوردهای انجام گرفته به 68467440 تن در 1384ش رسیده است.¹⁹

سرزمین كنونی ایران، بخشی نسبتاً كوچك از امپراتوری بزرگی است كه مرزهای شرقی آن به یونان و مصر و سواحل شرقی مدیترانه و مرزهای غربی آن به چین و هند متصل می‌شد.²⁰ وسعت ایران، در قرن‌های مختلف و طی جنگ‌های متعدد داخلی و خارجی، دچار تغییراتی می‌شد. در قرن‌های اخیر، به هنگام پادشاهی آقامحمدخان قاجار، كشور ایران دارای مرزهای گسترده‌ای كه قابل قیاس با گذشته خود بود، رسید؛²¹ امّا از آن پس در طول جنگ‌های ایران و روس و نیز در پی برخی قراردادهای تحمیلی مرزی، بخش‌های وسیعی از شمال و شرق كشور، از سرزمین‌ مادری جدا و به شكل كشورهایی با هویت‌های ساختگی درآمدند. جزیره بحرین در خلیج فارس آخرین قسمت جدا شده از خاك ایران است كه به هنگام سلطنت محمدرضا پهلوی از ایران منتزع و به عنوان كشوری مستقل معرفی شد.²²

مآخذ:

1.  

2.   همان، ص1و2.

3.   گیتاشناسی (واحد پژوهش و تألیف). اطلس استان‌های ایران. چ1، تهران: 1383، گیتاشناسی، ص18.

4.   جعفری، عباس. گیتاشناسی ایران. ج3، دایرهالمعارف جغرافیایی ایران. چ1، تهران: 1379، گیتاشناسی، ص15.

5.   منبع 1. ص45.

6.   منبع 3. ص18.

7.   حكیمیان، كبری و غلامحسین تكمیل‌همایون. گزارش نهایی طرح پژوهشی «بررسی تغییرات قلمرو جنگل‌های شمال ایران در ادوار تاریخی». تهران: 1376، مؤسسه جغرافیا (دانشگاه تهران)، ص1و21-16.

8.   منبع 3. ص44و45.

9.   جعفری، عباس. گیتا‌شناسی ایران. ج1، كوهها و كوهنامه ایران. چ2، تهران: 1379، گیتا‌شناسی، ص19.

10.                 همان. ص22-20.

11.                 جعفری، عباس. گیتا‌شناسی ایران. ج2، رود و رودنامه ایران. چ2، تهران: 1379، گیتا‌شناسی، ص16و17.

12.                 همان. ص67-22.

13.                 منبع 1. ص11.

14.                 همان. ص12.

15.                 كلینسلی، دانیل. كویرهای ایران. ترجمه دكتر عباس پاشایی. چ1، تهران: 1381، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ص328-312.

16.                 كریمی‌پور، یدالله. مقدمه‌ای بر ایران و همسایگان. چ1، تهران: 1380، دانشگاه تربیت معلم، ص23.

17.                 منبع 4. همانجا.

18.                 دفتر تقسیمات كشوری. نقشه و جدول تقسیمات كشوری و جدول مشخصات استان‌های كشور. تهران: وزارت كشور، 1383.

19.                 مركز آمار ایران. بازسازی و برآورد جمعیت شهرستان‌های كشور بر اساس محدوده سال 1380. تهران: 1382، مركز آمار ایران (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور)، ص14.

20.                 سازمان نقشه‌برداری كشور. اطلس تاریخ ایران. چ1، تهران: 1378، سازمان نقشه‌برداری كشور، ص30و31.

21.                 همان. ص129.

22.                 همان. ص130.

غلامحسین تکمیل همایون