مکه
مكه، بزرگترين و مهمترين شهر عربستان يا جزيرۀالعرب.1 واقع در درهاي تنگ و هلالي شكل ميان دو رشته كوه ابوقبي و قُعيقعان است. انتهاي دره رابطحا مينامند و خانۀ كعبه در آنجا قرار دارد.2 اين شهر در استان حجاز3 ـ كه از شمال به مدينه، از مشرق به نجد و رياض، از جنوب به يمن و از غرب به جده محدود بوده ـ واقع شده است.4
مكه از مادۀ مك به معناي مكيدن ميباشد و چون گناهان را از بين برده و كمبود آب دارد، چنين نام گرفته است.5 بكه به معناي زخم نيز، از نامهاي قديمي اين شهر است.6
مكه را ام القري گويند زيرا اصل زمين آنجا است و بقيۀ زمين را حق تعالي از آن بيرون كشيده.7 خانۀ كعبه، اولين مكان براي عبادت خلق در اين شهر بنا شد.8 و مسلمانان از سال دوم هجرت به سوي آن نماز گذاردند.9 بنا به روايت اسلامي حضرت آدم پس از فرود به زمين، اقدام به بناي كعبه كرد و از نظر سابقۀ جغرافياي انساني، شهر به عصر هبوط آدم بر ميگردد.10 وحي بر پيامبر از اين سرزمين آغاز شد.11 تقدس و شرافت مكان علت جلب مردم موحد به آن است.12 از سال هفتم هجري تاكنون مسلمانان براي فريضۀ عبادي حج به اين شهر سفر ميكنند.13 هواي مكه بسيار گرم و خشك است، آب آن از چاههايي كه از بارانهاي زمستاني و بهاري پر ميشوند، تأمين ميگردد.14 آب روان در اين شهر وجود ندارد و آب چاه زمزم، خوشگوارترين آبها است.15 و از آنجايي كه جبرئيل آن را معرفي نمود به آن هزمۀ جبرئيل گويند و خداوند اسمعيل را از آن آب سيراب نمود.16 يسيره، الروا، خم، رُم، عجول، الجعفر از چاههاي ديگر مكه در عصر جاهليت بوده و آخرين چاه در آن عصر چاهي است كه ميحون بن حضر حفر كرده است.17 اكنون آب مكه از عرفات است (1233-1305ق) كه به وسيلۀ كانالي به شهر مكه هدايت ميشود.19 از آنجاي كه در قديم مكه بر سرراه بازرگاني كه از يمن به شام، فلسطين و مصر ميرفتند قرار داشت، جايگاه مهمي پيدا كرد كه باعث تمايز آن از ديگر شهرها شد و مادر شهر جهان و قبله گاه مردم و زيارتگاه فرشتگان گرديد.19 ساكنين جزيرۀالعرب از قبايل عربي از جمله عالقه، جرهم، خزاعۀ و قريش تشكيل ميدهند.20
مآخذ:
1. سيدكباري، عليرضا. سيماي مكه «معبد عشق». مركز چاپ و نشر سازمان تبليغات اسلامي، 1376، ص46.
2. همانجا.
3. همانجا.
4. قائدان، اصغر. تاريخ و آثار اسلامي مكه مكرمه و مدينه منوره. نشر مشعر، 1372، ص25.
5. اميني، محمدهادي. تاريخ مكه. دفتر نشر فرهنگ اسلامي،ترجمۀ محسن آخوندي، 1372، ص22 و 23.
6. خرمشاهي، بهاءالدين. دانشنامۀ قرآن پژوهشي. چاپ دوستان، ناهيد، سورۀ 48/24. سورۀ 3/96، 1377، ص2144.
7. آملي، شمس الدين. نفائس الفنون في عوايس العيون. تهران: اسلاميه، ج1، 1377.
8. سيماي مكه. ص20.
9. دانشنامۀ قرآن پژوهشي. ص55.
10. سيماي مكه. ص55.
11. دانشنامۀ قرآن پژوهشي. ص2144 و 2145.
12. سيماي مكه. ص56.
13. دانشنامۀ قرآن پژوهشي. ص2144.
14. سيماي مكه. ص46.
15. قره چانلو، حسين. حرمين شريفين (تاريخ مكه و مدينه). تهران: انتشارات اميركبير، 1362، ص17.
16. همانجا.
17. بلاذي، احمد بن يحيي. فتوح البلدان. تهران: نشر نقره، 1367، ص71، 72، 73.
18. سيماي مكه. به نقل از سفرنامۀ فرهاد ميرزا تصحيح غلامرضا طباطبائي، ص51، ص202.
19. حرمين شريفين. ص13.
20. سيماي مكه. ص56.
اسدالله معظمی گودرزی