بوزجانی

بوزجانی، محمد بن محمد بن یحیی بن اسماعیل. در اول رمضان 328قمری (10 ژوئن 940م) در بوزجان (امروزه تربت جام در استان خراسان) زاده شد. در 20 سالگی به بغداد رفت و در حدود 388قمری در همانجا درگذشت. وی یکی از مفاخر علمی و فرهنگی ایران بشمار می‌رود و امروزه به پاس خدمات علمی وی، دهانة یکی از آتشفشان‌های ماه را «ابوالوفا» نامیده‌اند.^{(1، 2، 3)}

بوزجانی بویژه در پیدایش و پیشرفت دانش مثلثات نقشی بسزا داشت. وی برخلاف همة ریاضی‌دانان یونانی و مسلمان پیشین، برای نخستین بار شعاع دایرة مثلثاتی را به جای 60، برابر یک واحد گرفت در نتیجه توابع مثلثاتی سینوس، کسینوس (و نیز تانژانت و کتانژانت) را دقیقا به همان شکل امروزی تعریف کرد و به کار برد (این کار روابط میان توابع مثلثاتی را بسیار ساده می‌کند). بسیاری از اتحادهای مثلثاتی مهم مانند  ،  و  را برای نخستین بار کشف و با روش هندسی اثبات کرد. تقریب‌های دقیقی برای سینوس نیم درجه و عدد پی (π) به دست آورد که تا روزگار غیاث الدین جمشید کاشانی* (یعنی نزدیک 450 سال) بی‌نظیر بود. بوزجانی یکی از کهن‌ترین آثار دورة اسلامی را دربارة مربع‌های وفقی (یا سحر آمیز) نوشت. ترسیمات کتاب اعمال هندسی وی هم در میان صنعتگران و هم در میان ریاضی‌دانان مشهور بود. شماری از ترسیمات این کتاب که تنها با یک گشادگی دهانة پرگار ترسیم شده، از نخستین نمونه‌های مسائل هندسة پرگاری (یا ترسیم با پرگار زنگ زده) به شمار می‌رود (البته پس از کتاب عبدالرحمان صوفی*) که بعدها بر هندسه‌دانان اروپای دورة نوزایی تأثیری بسزا گذاشت. در 1836م سِدیّو (Sédillot، ریاضی‌دانان فرانسوی) با استناد به بخشی از کتاب المجسطی بوزجانی، در فرهنگستان علوم فرانسه مدعی شد که ابوالوفا شش قرن پیش از تیکوبراهه (منجم مشهور دانمارکی)، به مفهوم «اختلاف سوم ماه» موسوم به واریاسیون اشاره کرده است. بحث دربارة درستی یا نادرستی نظریة سدیو  تا 1892میلادی بسیاری از اعضای برجستة این فرهنگستان را به خود مشغول داشت تا آنکه کارادوو (Carra de Vaux) در مقاله‌ای مفصل ادعای سدیو را نادرست و تیکوبراهه را کاشف واریاسیون دانست با این همه بازهم در سال‌های بعد چند مقاله در تأیید نظر سدیو نوشته شد. امروزه گرچه اغلب محققان تاریخ نجوم نظر سدیو را رد کرده‌اند، اما حتی در برخی سایت‌های معتبر مربوط به اخبار کرة ماه نیز همچنان بوزجانی کاشف واریاسیون معرفی شده است.^{(1، 2)}

مآخذ:

1-     کرامتی، یونس. کارنامة ایرانیان. تهران: 1380ش، صص 79-85.

2-     کرامتی، یونس. «بوزجانی». دایرة المعارف بزرگ اسلامی. ج 12، صص 727-737.

3-     قربانی، ابوالقاسم. بوزجانی نامه. تهران: 1371ش.

عباس کرامتی