گنبد کاووس
گنبد كاووس، نام شهرستان و شهري در مركز جغرافيايي استان گلستان، واقع در ضلع شرقي درياي خزر.
شهرستان گنبد كاووس برابر آخرين تغييرات در تقسيمات كشوري، در 1384ش، داراي 2 شهر، 2 بخش و 6 دهستان است1 و در همسايگي شهرستانهاي بندر تركمن در غرب، آق قلا و آزادشهر در جنوب، مينودشت و كلاله در غرب و كشور تركمنستان در شمال قرار دارد. 2
شهرستان گنبدكاووس با مختصات جغرافيايي "30 '09 ْ55 طول شرقي و "00 '15 ْ37 عرض شمالي و ارتفاع 45 متر،3 در فاصلة 470 كيلومتري تهران و90 كيلومتري مركز استان4 (گرگان) و 90 كيلومتري شهر مرزي «اينچه برون»، در دشتي واقع شده كه آب و هواي آن در تابستان گرم و در زمستان معتدل است.5
رود گرگان از اين شهر ميگذرد و به درياي خزر ميريزد. نام اين شهر از نام قابوس بن وشمگير زياري گرفته شده است كه آرامگاه او با نام «ميلگنبد» به عنوان يكي از آثار مهم و تاريخي شهر وبرجاي مانده از قرن چهارم، در مركز شهر قرار دارد. مقر حكومت قابوس (كاووس)، يكي از حاكمان آلزيار، 6 وي در جرجان، واقع در نزديكي شهر كنوني گنبد كاووس قرار داشت كه «در عهد مغول قتل عام رفت و اكنون خراب است و آنجا مردم اندكاند».7 شهر كنوني گنبد كاووس در 1316ش با طراحي كارشناسان آلماني و برابر با اصول شهرسازي، با خيابانهايي پهن و به گونة شطرنجي ساخته شده است.8 جمعيت شهر گنبد كاووس در 1375 تعداد 111253 تن بود كه طبق برآورد انجام گرفته، به 125215 تن در 1384 رسيده است.9
مآخذ:
1. دفتر تقسيمات كشوري. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1383.
2. سازمان نقشهبرداري كشور. نقشه تقسيمات كشوري. تهران: سازمان نقشهبرداري كشور (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1383.
3. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 3، دايرةالمعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 1116.
4. سازمان حمل و نقل و پايانههاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جادههاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص 134.
5. جعفري. همانجا.
6. سازمان نقشهبرداي كشور. اطلس تاريخ ايران (اطلس ملي ايران). چ1. تهران: سازمان نقشهبرداي كشور، 1378، ص68.
7. مستوفي، حمدالله. نزهةالقلوب. به كوشش گاي لسترنج، ليدن: بريل، 1333ق/1915م، ص 159.
8. سازمان پژوهش و برنامهريزي درسي. جغرافياي استان گلستان. چ3. تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايان، 1379، ص44.
9. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستانهاي كشور براساس محدوده سال 1380. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص193و 194.
غلامحسین تکمیل همایون