همدان
همدان، مركز استان و مركز شهرستاني به همين نام در نيمة غربي كشور.
شهرستان همدان از شمال و غرب با شهرستانهاي رزن، كبودر آهنگ و بهار، از جنوب با شهرستانهاي تويسركان و ملاير و از شرق و جنوب با شهرستانهاي ساوه، كميجان و اراك (از استان مركزي) همسايه است و برابر با آخرين تقسيمات كشوري، اين شهرستان 3 بخش 5 شهر و 12 دهستان دارد.1
شهر همدان با مختصات جغرافيايي ً00 َ31 ْ48 طول شرقي و ً00 َ48 ْ34 عرض شمالي با ميانگين بارندگي سالانه 321 ميليمتر و ارتفاع 1850م و با آب و هوايي معتدل مايل به سرد و نيمه خشك، در دامنة شمالي الوند به ارتفاع 3580م2 و در فاصلة 342 كيلومتري تهران قرار دارد.3 شهر همدان و مناطق اطراف آن از رودهايي كه از ارتفاعات الوند سرچشمه ميگيرند، آبياري ميشوند. اين رودخانههاي فصلي همگي به قرهچاي و در پايان به درياچة نمك در استان قم ميپيوندند. درياچههاي سدهاي اكباتان و آبشينه بر روي رودخانة آبشينه (يلفان) از منابع ذخيره شدة آبي همدان هستند4 كه در حدود 10 كيلومتري جنوب شرقي شهر واقع شدهاند.5 همدان در دشت هموار و حاصلخيز همدان ـ بهار قرار دارد، كه به لحاظ كشاورزي و دامداري از مناطق مساعد استان است.6 همدان از شهرهاي كهن بنياد ايران است كه در منابع تاريخي با نامهاي گوناگوني از جمله آگباتان، آكهسائيا، آمادانه، آماداي، آنادانا، اكباتانا، اخمثا، هگمتانه، اگِسييا، اهمتان، كاركاسي، مادبالا، مادبزرگ، هنگمتان، همدانا و ... شناخته ميشده و با لقب دارالحشمت نيز شهرت داشته است.7 در حدودالعالم از همدان با همين نام در قسمت «سخن اندر كوهها ...» ياد شده كه شرحي در بارة ارتفاعات غرب ايران است: «... انگه بر جنوب همدان بگذرد و ميان شمال و مغرب همي رود تا بحدود مراغه رسد از آذربادگان ...».8 همچنين در البلدان يعقوبي آمده است كه: «... همدان شهري است با وسعت و جليلالقدر... و فتح آن در سال بيست و سه (23هـ) روي داد...».9 در عجايب المخلوقات هم، پانزده بار از همدان نام برده شده و در وصف آن آمده است: «خطة يست مبارك، قطب قهستان است، دارالمملكت ملوك، بسيار نعمت، آبي خوش هوايي پاك، چهار فرسنگ در چهار فرسنگ بود ... در قديم قلعةالابيض بود، كي آنرا بنا كرد دارا بن دارا بر هشت دروازه، برجها در ميان دروازها ساخته و در آن قلعه قلعة ديگر و دوازده هزار مرد بر آن حارس بود...».10 ديرينگي همدان به برپايي نخستين حكومت پادشاهي ايران باز ميگردد.11 با توجه به مدارك مختلف تاريخي بنيانگذاري اين شهر به 2700 و حتي 3100 سال پيش باز ميگردد. در كتيبههاي آشوري متعلق به 1100 سال پيش از ميلاد، براي اولين بار، به عنوان يكي از شهرهايي كه به تصرف آشوريان در ميآيد، از همدان با نام «آماداي» به معناي محل زندگي مادها، ياد ميشود.12 همدان، به عنوان نخستين پايتخت ايران، در دورة اسلامي نيز همچنان عظمت خود را حفظ ميكند و در دورههايي از تشكيل حكومتها، از جمله در عصر سلجوقيان به پايتختي انتخاب ميشود.13 لسترنج به نقل از ابنحوقل، مقدسي، حمدالله مستوفي و ياقوت، از آبادي، بزرگي و اهميت همدان ياد ميكند كه تنها در حملة مغول به انحطاط كشيده ميشود.14 همدان به دليل موقعيت ارتباطي و زمينههاي مساعد شهرنشيني در گذشته و حال، مورد توجه حكومتها بوده است. در سالهاي اخير با تشكيل استان همدان، و مركزيت شهر همدان، اين شهر با توجه به سابقة تاريخي و جاذبههاي طبيعي خود از رشد و توسعة قابل توجهي برخوردار شده است. تأسيس مراكز صنعتي، دانشگاهها و مراكز فرهنگي و خدماتي و وجود امكانات جذب جمعيت، تعداد ساكنان اين شهر را از 99909 تن در 1335ش به 401281 تن در 1375ش15 و طبق برآوردها به 494378 تن در 1384 رسانده است.16 غار عليصدر به عنوان يكي از بزرگترين غارهاي آبي قابل قايقراني كه در 75 كيلومتري همدان واقع شده و نيز چشمهسارهاي فراوان و دلگشا و زيبا و كوهستان زيباي الوند، از جاذبه هاي طبيعي و آثار متعدد تاريخي از جمله كتيبههاي مشهور گنجنامه از يادگارهاي دورة هخامنشيان، تپة باستاني هگمتانه كه احتمالاً محل كاخ و خزانة سلطنتي مادها و هخامنشيان بوده است، آرامگاه بوعليسينا يكي از بزرگترين مشاهير فلسفه و طب و نيز مدفن شاعر و ترانهسراي معاصر ايران عارف قزويني، آرامگاه باباطاهر، بقعة استرومردخاي از زيارتگاههاي يهوديان ايران، و برخي آثار ديگر، همدان را به صورت يكي از مقاصد مسافرتي گردشگران داخلي و خارجي درآورده است.17
مآخذ:
1. دفتر تقسيمات كشوري. نشرية عناصر و واحدهاي تقسيمات كشوري. تهران: دفتر تقسيمات كشوري (وزارت كشور)، 1383.
2. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. ج 3، دايرةالمعارف جغرافيايي ايران، چ 1، تهران: گيتاشناسي، 1379، ص 1336.
3. سازمان حمل و نقل و پايانههاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جادههاي ايران (ويرايش دوم). تهران: همشهري، 1380، ص133 و 134.
4. سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي. جغرافياي استان همدان. چ4، تهران: شركت چاپ و نشر كتابهاي درسي ايران، 1382، ص23 و 24.
5. اطلس جادههاي كشور. همان. ص19.
6. جغرافياي استان همدان. همان. ص 13-15.
7. چكنگي، عليرضا. فرهنگنامة تطبيقي نامهاي قديم و جديد مكانهاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ 1، مشهد: بنياد پژوهشهاي اسلامي، 1378، ص 263 و 264.
8. حدودالعالم من المشرق الي المغرب. به كوشش منوچهر ستوده. تهران: طهوري، 1362، ص 31 و 32.
9. يعقوبي، ابن واضح. (احمد بن ابييعقوب). البلدان. بيروت: دار احياء التراث العربي، 1408ق / 1988م، ص 41.
10. طوسي، محمد. عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات. به كوشش منوچهر ستوده، چ2، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1345، ص278-279.
11. سازمان نقشهبرداري كشور. اطلس تاريخ ايران. چ1، تهران: سازمان نقشهبرداي كشور، ص 27-32.
12. جغرافياي استان همدان. همان. ص10 و 15.
13. لسترنج، گاي. جغرافياي تاريخي سرزمينهاي خلافت شرقي. ترجمة محمود عرفان. چ 6، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1383، ص 201؛
Lestrange, G. The Lands of the Eastern Caliphate. Cambridge: University Press, 1905, P. 186.
14. همان. ص 209-210؛ ibid. PP. 194-195.
15. مركز آمار ايران. توزيع و طبقهبندي جمعيت شهرهاي ايران در سرشماريهاي 75- 1335. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص112 و 195.
16. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستانهاي كشور. تهران: مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، 1382، ص 238.
17. جغرافياي استان همدان. همان. ص 58-69.
غلامحسین تکمیل همایون