گیلکی
گيلكي، /gilæki/، از شاخة شمالغربي زبانهاي ايراني1 و از زير شاخههاي زبانهاي هند و ايراني.
«گيلكي» منسوب به «گيلك» به معناي «قومگيل» (گيل + لك2 - «لك» در گيلكي به معناي «قوم»3) دانسته شده و «گيل» به قوم ساكن گيلان اطلاق ميشود4 كه برخي در ريشهشناشي عاميانه آن را در تناسب با مردابها و گِلزارهاي گيلان، مشتق از «گِل» دانستهاند.5
گيلكي در ساحل جنوبي دريايخزر، در استان گيلان رايج است، زبان مادري000/952/1 نفر6 و زبان اول يا دوم حدود 000/000/3 نفر7 است.
گيلكي دو گونة اصلي متفاوت دارد كه يكي در شرق و ديگري در غرب گيلان رايج است و حد فاصل آنها «رودخانة سفيدرود» است. گونة غربي كه به اصطلاح محلي، گيلكيِ «بيهپس[1]» («بيه» در گيلكي به معناي «رود» است؛ پسِرود8) ناميده ميشود در شهرهايي چون انزلي، صومعهسرا، فومن و رشت به كار ميرود و به گونة شرقي كه به اصطلاح محلي، گيلكي «بيهپيش[2]» (پيش يا جلوي رود9) ناميده ميشود در شهرهايي نظير لاهيجان، لنگرود و رودسر تكلم ميشود.10 اين دو گونه به ويژه در بخش افعال تفاوتهاي بنياديني با يكديگر دارند كه گاه فهم متقابل را دشوار يا غير ممكن ميكند.11 به عنوان مثال، ساختهاي متفاوتي براي زمانهاي مختلف در اين دو گونه وجود دارد و الگوي تكيه نيز در زمانهاي حال و گذشتة افعال آنها تفاوت ميكند.12
در متون و ادبيات موجود، آن چه بيشتر مورد بررسي قرار گرفته، گونة غربي گيلكي است و تنها اشارههاي محدودي به گونة شرقي شده است. بنابراين، آنچه در اين نوشته به عنوان ويژگيهاي گيلكي ميآيد، ناظر بر گيلكي غربي است، مگر آنكه به شكل ديگري تصريح شود.
گيلكي فاقد خط و كتابت است.13 قديميترين سندي كه از ادبيات گيلكي در دست است مربوط به دو بيتيهاي پير شرفشاه دولايي متعلق به قرن هشتم هجري است كه حدود 77 دو بيتي آن به ما رسيده است.14
برخي ويژگيهاي ساختاري گيلكي عبارتاند از:
نظام همخوانيِ[3] گيلكي با تفاوتهايي شبيه فارسي معيار است، اما نظام واكهاي[4] آن با ساير زبانهاي ايراني تفاوتهاي بنيادين دارد.15 در گيلكي گرايش آشكاري به هماهنگي واكهاي[5] ديده ميشود. اين فرايند در مورد واكههاي برخي پيشوندهاي فعلي(نظير پيشوند/be/) و نيز تكواژ نفي و واكة بعدشان نيز صدق ميكند.16 به عنوان نمونه:
معادل فارسي گيلكي
برشته كند17 bi΄-biyə [bi΄-bijə]
نديدم18 ni΄-dinəm [ni΄-dinəm]
تكيه، در اغلب موارد بر روي هجاي پاياني قرار ميگيرد، اما در برخي موارد، به ويژه در صورتهاي فعلي، محل تكيه تغيير ميكند. در گيلكي شرقي نسبت به گيلكي غربي افعال بيشتري تكية آغازي ميگيرند.19
معادل فارسي گيلكي شرقي
ميپرسم20 po΄rsənəm
در تركيبهاي اضافي، مضافاليه قبل از مضاف ميآيد و در تركيبهاي وصفي، صفت قبل از موصوف؛ و نشانة اضافه به مضاف اليه و صفت متصل ميشود. براي نمونه:21
معادل فارسي گيلكي
بچههاي مهين məhin-ə zakan
گلِسرخ Surx-ə gul
حروف اضافة گيلكي بيشتر پسين هستند، هر چند تحت تأثير فارسي، حروف اضافة پيشين هم در آن رواج يافته است. گاه نيز استفادة همزمان از حروف اضافة پيشين و پسين ديده ميشود، به عنوان نمونه:22
معادل فارسي گيلكي
از آن ja] u΄n-ə az u΄n-ə ya [az
در گيلكي سه حالت وجود دارد، يك حالت فاعلي و دو حالت غيرفاعلي. حالتهاي غيرفاعلي يكي حالت مفعولي است كه ميان مفعول صريح و غيرصريح مشترك است وديگري حالت اضافي است. در زير صرف واژة «مَرد» به معناي «شوهر» در گيلكي نشان داده شده است.23
مفرد جمع
حالت فاعلي [märd] mærd [märdān] mærd an
حالت مفعولي [märdä]mærdae [märdānä] mærdanæ
حالت اضافه [mārdε]mærdε [märdānε] mærdanε
در گيلكي، نظيرِ فارسي، وجود امكان جابهجايي اركان جمله، الگوي غالباً فاعل + مفعول + فعل يا sov در نظر گرفته ميشود.24
گيلكي علاوه بر تأثيرپذيري روزافزون از زبان فارسي كه به دليل افزايش ارتباط گيلكها با فارسيزبانان و توسعة رسانههاي همگاني روي ميدهد، به دلائل تاريخي از زبانهاي عربي و تركي نيز تأثير فراوان گرفته است. علاوه بر اين ميتوان براي تأثير زبانهاي چيني، يوناني و هندي، و در دورههاي اخير، روسي و تاتاري نيز شواهد چندي يافت.25
مآخذ:
1- ارانسكي،اي.ام. مقدمة فقهاللغة ايراني. ترجمة كريم كشاورز، تهران: انتشارات پيام، 1379، ص 331-330.
2- سرتيپپور، جهانگير. ويژگيهاي دستوري و فرهنگ واژههاي گيلكي. رشت: نشرگيلكان، 1369، ص 281.
3- همان. ص285.
4- دهخدا، علياكبر. لغتنامة دهخدا. تهران: مؤسسة دهخدا، جلد13، ص19482، به نقل از حاشية برهان قاطع.
5- مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. تهران: شركت سهامي كتابهاي جيبي، 1356، ج2، بخش اول، ص 2446.
6- Asher/ R.E. 1994."Languages of south Asia from Iran to Bangladesh". Atlas of the world's Languages. London: Routledge, p. 205, 210.
7- Stilo/ Donald. 2001."[Gilan] Languages", Encyclopaedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater . New york: Bibliotheca persica press. Vol. x ,Fasc. 6, p.661.
8- سرتيپپور، جهانگير. ويژگيهاي دستوري و فرهنگ واژههاي گيلكي. رشت: نشرگيلكان، 1369، ص142.
9- همانجا.
10- كريستنسن، آرتور. گويش گيلكي رشت. ترجمة جعفرخُماميزاده، تهران: سروش، 1374، مقدمة مترجم، ص16.
11- همانجا.
12- Stilo/ Donald. 2001."[Gilan] Languages", Encyclopaedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater . NEW york: Bibliotheca persica press. Vol. x, Fasc. 6, p. 667.
13- ارانسكي، يوسيف. م. زبانهاي ايراني. ترجمة علي اشرف صادقي، تهران: سخن، ص141.
14- حاكي، عباس. «جايگاه تاريخي شعر گيلكي»، گيلهوا. 1375، شمارة36، ص10-12.
15- Stilo/ Donald. 2001."[Gilan] Languages", Encyclopaedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater . Newyork:Bibliotheca persica press. Vol. x, Fasc. 6, p. 661.
16- كريستنسن، آرتور. گويش گيلكي رشت. ترجمة جعفر خُماميزاده، تهران: سروش، ص33.
17- Stilo/ Donald. 2001."[Gilan] Languages", Encyclopaedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater . NEW york: Bibliotheca persica press. Vol. x, Fasc. 6, p. 663.
18- Ibid, p. 664
19- Ibid, p. 661-662
20- Ibid.
21- Stilo/ Donald. 2001."[Gilan] Languages", Encyclopaedia Iranica. Edited by Ehsan Yarshater . New york: Bibliotheca persica press. Vol. x, Fasc. 6, p. 662.
22- Ibid.
23- كريستنسن، آرتور. گويش گيلكي رشت. ترجمة جعفر خُماميزاده، تهران: سروش، ص 85-84.
24- سرتيپپور، جهانگير. ويژگيهاي دستوري و فرهنگ واژههاي گيلكي. رشت: نشر گيلكان، 1369، ص 75-72.
25- كريستنسن، آرتور. گويش گيلكي رشت. ترجمة جعفر خُماميزاده، تهران: سروش، ص 16.
[1]. /biyəpǽs/
[2]. /biyəpíš/
[3]. /consonant system/
[4]. / vowel system /
[5]. / vowel harmony /
فریار اخلاقی