داروغه
داروغه، عنوان يكي از مناصب حكومتي در دورههاي مختلف تاريخ اجتماعي ايران.
نخستين بار اصطلاح داروغه (وازژة مغولی به معنای رئیس) در دورة مغولهاي ايلخاني (654- 750ق/ 1256- 1349م) پديد آمد و رفته رفته جايگزين اصطلاح شحنه (نگهبان و پاسبان شهر) شد و تا اوايل دورة مشروطيت (1324ق/ 1906م) پايدار باقي ماند.1 مقام صاحب اين شغل در سدههاي 7 و 8ق/ 13 و 14م برابر با مقام صاحب شُرطة (حاكم پايتخت و مسئول نظم شهر) در دوران خلافت بود.2
در دورة صفوي داروغگي منصبي شبيه شهردار شهر،3 و جزو ديوانبيگي بود و محافظت از شهر و خارج شهر را برعهده داشت.4 داروغه در دورههاي تاريخي مختلف به صاحب منصبهاي گوناگون نیز گفته ميشده است، مانند حكام شهرها، حكام پايتخت، سرپرست منشيان ادارات، سرپرست فراشخانه (داروغة فراشخانه) و دفترخانه (داروغة دفترخانه)5 و رئيس شبگردان و پاسبانان شهر يا نظميه (شهرباني).6 بازارهاي شهرهاي بزرگ نيز داروغه داشتند كه بر امور بازار نظارت ميكردند.7 در دورة قاجار داروغگان بازار مانند مُحتَسِب*،گرانفروشان را تنبيه و جريمه ميكردند.8 زندان شهر تهران هم زير نظر داروغه بود.9 در عاشوراي هر سال داروغة بازار شهر تهران در سبزه ميدان مينشست و دستههاي عزاداري محلهها از برابر او ميگذشتند و برخي از مردم براي آزادي زندانيانشان نزد او شفاعت ميكردند.10
مآخذ:
1. Lambton, A. k., "The Evolution of the Office of Darugheh". Revue Iranienne ďAnthropologie. Tehran: Institute ďAnthropologie, 3éme anné Noos. 1-6 Arril septembre 1959, p.1.
2. پطروشفسكي، ايليا پاولويچ. اسلام در ايران. ترجمة كريم كشاورز، تهران: پيام، 1354ش، 210.
3. Lambton, ibid.
4. تذكرةالملوك. به كوشش محمد دبيرسياقي، تهران: بينا، 1332ش، 48.
5. مينورسكي، ولادمير. سازمان اداري حكومت صفوي. ترجمه مسعود رجبنيا، تهران: زوار، 1334ش، 136؛ عالم آراي صفوي. به كوشش يدالله شكري، تهران: انتشارات اطلاعات، 1363ش، 247؛ تذكرةالملوك. 58- 59؛ Lambton, 4.
6. مصاحب، غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. تهران: اميركبير، 1345ش، 1/940.
7. Lambton, 6.
8. دالماني، رنه. سفرنامه از خراسان تا بختياري. ترجمة فرهوشي (مترجم همايون)، تهران: ابنسينا، 1335ش، 105.
9. نجمي، ناصر. دارالخلافه تهران. اميركبير، 1352ش، 155.
10. Lambton, 6
نيزنك: لمتون، ا. ك. اس. «منصب داروغه ـ تاريخچة آن». ترجمة حسن كامشاد، مجلة مردمشناسي. تهران: انتشارات ادارة كل هنرهاي زيباي كشور، 1338ش، 36- 46؛ كمپفر، انگلبرت. «داروغة پايتخت»، سفرنامة كمپفر. ترجمة كيكاووس جهانداري، تهران: انتشارات خوارزمي، 1360ش، 104- 163- 164؛ نجمي، ناصر. «چهارسوق: پايتخت داروغة شهر، دارالخلافة تهران. تهران: اميركبير، 1352، 97.
علی بلوکباشی