طایفه خلج
خلج، از طوايف ترك زبان پراكنده در فارس، قم، آشتيان، ساوه و اراك.
برخي خاستگاه خلج را تركان غُز آسياي ميانه دانستهاند كه در زمان حكومت سلجوقيان در ایران (5 تا 6ق/ 11 تا 12م) وارد ايران شدند و در منطقهاي بين تفرش، ساوه و اراك كه بعدها خلجستان ناميده شد، سكني گزيدند.1 برخي طايفة غلجايي افغانستان و سلسلة خلجيان گجرات و دهلي را كه در قرن 10م/ 4 ق به وجود آمد، منسوب به خلجها دانستهاند كه از آسياي ميانه به ايران و از ايران به افغانستان و شمال شبه قارة هند كوچ كرده بودند.2
خلجها در زمان حكومت غزنويان (4 تا 6ق/ 10 تا 12م) به مناطق اطراف سلسله جبال البرز و زاگرس كوچانده شدند و گروههايي از آنها به فارس كوچيدند. برخي منشأ بزرگ ايل قشقايي را از خلجهايي كه از منطقة عراق عجم به فارس فرار كردهاند، ميدانند و وجه تسمية قشقايي را «قاچقايي» يعني «خلجيهاي گريخته» معنا كردهاند.3
در حدود يك قرن گذشته گروهي از خلجها يكي از طوايف همجوار قشقاييها را تشكيل ميدادند كه به طور مستقل در سرزمين قشقاييها به سر ميبردند، اما از ايلخاني قشقاييها تبعيت ميكردند. اين طايفه به 5 تا 7 تيره تقسيم ميشدكه به تدريج در ايل قشقايي تحليل رفت و در 1913م/1332ق به يكي از تيرههاي ايل قشقايي تبديل شد.4 خلجها ظاهراً هیچگاه واحد سیاسی مستقلي نبودهاند، و در همه جا از آنها به عنوان سربازان مزدور و محافظان فرمانرويان خارجی نام بردهاند و سرکردگان آنها گاه سلسلههای مستقلی تشکیل دادهاند، که معروفترین آنها سلسلة خلجی هند بوده است.5
خلجها همه يكجانشين شدهاند و به گلهداري و زراعت مشغولند.6 دمورني در 1913م/1332ق شمار جمعيت خلجهاي فارس را 3500 خانوار7 و مسعود كيهان در 1311ش، 70 خانوار عنوان كردهاند.8 از شمار جمعيت خلجها در مناطق ديگر اطلاعي در دست نيست.
مآخذ:
1. پرهام، سيروس. «ايل قشقايي كي و از كجا به فارس آمده است؟»، مجموعه كتاب آگاه، ايلات و عشاير. تهران: 1362، ص 259-260.
2. حبيبي، عبدالحي. «رفع يك اشتباه دربارة تُرك و تَرك و اصل خلجيان افغاني»، يادنامة ايراني مينورسكي. به كوشش مجتبي مينويي و ايرج افشار، تهران: 1348، ص 60-76؛ نيز پرهام، همانجا.
3. حسيني فسايي، ميرزاحسن. فارسنامة ناصري. به كوشش منصور رستگار فسايي، تهران: 1367، ج2/1580.
4. ابرلينگ، پير. كوچنشينان قشقايي فارس. ترجمة فرهاد طيبيپور، شيراز: 1383، ص 24-25.
5. دایرهالمعارف فارسی. غلامحسین مصاحب، تهران: امیرکبیر، 1381، 1/ 907.
6. افشارسيستاني، ايرج. مقدمهاي بر شناخت ايلها، چادرنشينان و طوايف عشايري ايران. تهران: 1364، ج2/ 5/11.
7. ابرلينگ. همان. ص 25.
8. كيهان، مسعود. جغرافياي مفصل ايران. تهران: 1311، ج2/93.
معصومه ابراهیمی