بخت گشایی

بخت‌گشایی، اعمال و رفتارهایی كه همراه با اداب خاص مذهبی و جادویی برای گشایش بخت بسته دخترانِ «دمِ‌بَخْت» و شوهر نرفته و در خانه مانده و گشایش كار زنان «سیاه‌ْبخت» و كارِ بسته مردان صورت می‌گیرد.

اعتقاد به نقش مؤثر بخت یا اقبال به مثابه نیرویی مستقل و پنهان در زندگی و سرنوشت ادمی، همراه رواج سحر و جادو در رفع مصائب و مشكلات، اهمیت بخت و سرنوشت را در امور دنیوی مورد توجه همگان قرار داد^[۱]. در ایران باستان توسل به ایزدان بخت خوب (بهره) را همراه داشت^[۲]. در فرهنگ اسلامی نیز بخت با واژگان قضا و قدر، یا مشیت الهی همراه شد و همچون نیرویی تغییرناپذیر در سرنوشت بشر پنداشته شد^[۳]. به عقیده عامه ارواح خبیث، شیطان و موجودات وهمی سرنوشت ادمی را تغییر می‌دهند و بخت انسان را سیاه یا بسته می‌كنند. بنابراین با انجام پاره‌ای اعمال جادویی می‌توان بخت بسته را گشود.

مردم معمولاً در اوقاتی نزدیک به ایام جشن‌های قومی ـ ملی مانند نوروز، چهارشنبه سوری و سیزده‌بدر و شب‌های جمعه و احیا (29، 21 و 23 رمضان) و هنگام مراسم عقد و عروسی و ختنه‌سوران بخت‌گشایی می‌كنند. مكان‌هایی مانند پای‌ منار مساجد، امامزاده‌ها، میادین شهر، كنار رودخانه‌ها و سبزه‌زارها، گرمابه‌های یهودیان و امثال انها معمولاً در زمره اماكن بخت‌گشایی بوده‌اند.⁴ مردم مناطق مختلف ایران با خواندن دعا و برخی ایات قرانی، گرفتن روزه، روضه‌خوانی و نذر و نیاز، یا به كار بردن اشیا و وسایلی كه جنبه نمادین داشتند، مانند توپ مروارید در میدان ارگ تهران، كه در قدیم زنان تهرانی شب‌های چهارشنبه سوری روی لوله ان سوار می‌شدند، یا باز كردن گره نخ و گشودن قفل، یا شكستن و پاره كردن چیزی، یا تكرار عملی در 3 یا 7 مرتبه و مانند انها بخت بسته خود را می‌گشودند^[۴].

نیز نگاه کنید به

ماخذ

↑ كتیرایی، محمود. از خشت تا خشت. تهران: 1378، ص89، حاشیه.
↑ وندیداد. ترجمه محمدعلی حسنی، حیدراباد دكن: 1357ق/ 1948م، فرگرد 21، بند 1، فرگرد 5، بند 9.
↑ Iranica, III / 536- 537. داعی الاسلام، محمدعلی. فرهنگ نظام. تهران: 1362، ص1/609- 610.
↑ وكیلیان، احمد. رمضان در فرهنگ مردم. تهران: 1370، ص111- 112، 152- 153؛ شهری، جعفر. طهران قدیم. 1371، ص4/139، 519؛ 3/364؛ هدایت، صادق. نیرنگستان. تهران: 1311، ص150؛ شكورزاده، ابراهیم. عقاید و رسوم مردم خراسان. تهران: 1363، ص85- 90.

منبع اصلی

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مرکز مطالعات راهبردی روابط فرهنگی (1398). دانشنامه ایران. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشارات بین المللی الهدی،

نویسنده مقاله

جعفر اسحاق تیموری

تلخیص از مقاله «بخت‌گشایی» دایرهالمعارف بزرگ اسلامی

ج11، 1381ش، ص477 تا 480 نوشته جعفر اسحاقی تیموری

[1] كتیرایی، محمود. از خشت تا خشت. تهران: 1378، ص89، حاشیه.

[2] وندیداد. ترجمه محمدعلی حسنی، حیدراباد دكن: 1357ق/ 1948م، فرگرد 21، بند 1، فرگرد 5، بند 9.

[3] Iranica, III / 536- 537. داعی الاسلام، محمدعلی. فرهنگ نظام. تهران: 1362، ص1/609- 610.

[4] وكیلیان، احمد. رمضان در فرهنگ مردم. تهران: 1370، ص111- 112، 152- 153؛ شهری، جعفر. طهران قدیم. 1371، ص4/139، 519؛ 3/364؛ هدایت، صادق. نیرنگستان. تهران: 1311، ص150؛ شكورزاده، ابراهیم. عقاید و رسوم مردم خراسان. تهران: 1363، ص85- 90.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]