پرویز ناتل خانلری

خانلری، پرویزناتل، (اسفند 1292 قمری و برابر آن میلادی ـ  اول شهریور 1369ش)، پژوهشگر، ادیب و شاعر، استاد دانشگاه و مدیر مجله ادبی سخن.خانلری به هنگام تحصیل در سال اول رشته ادبی مدرسه دارالفنون (1309ش) قدم به عالم مطبوعات گذاشت و به تشویق عبدالرحمن فرامرزی اولین مقاله خود را ـ که تکلیف درسی‌اش درباره تأثیر تعلیم و تربیت بود ـ در روزنامه اقدام، به مدیریت عباس خلیلی، به چاپ رساند. وی در سال چهارم دبیرستان (حدود 1312ش) و در دوران دانشجویی خود در دانشسرای عالی و دانشگاه تهران (1313ش تا 1322ش) فعالیت مطبوعاتی خود را همچنان با چاپ مقالات و ترجمه‌ها و اشعارش در مجله مهر،^* به مدیریت مجید موقر و مجله موسیقی ادامه داد. گویا در همین سال‌ها، نظارت و مدیریت صفحه فارسی یکی از روزنامه‌های ارمنی چاپ تهران را نیز چندی به عهده داشته است . خانلری در خرداد 1322ش با همکاری ذبیح‌الله صفا مجله سخن را منتشر کرد (نک: سخن) و از شماره‌های هفتم و هشتم (بهمن و اسفند 1322ش) خود به یاری احمد بیرشک انتشار آن را از پی گرفت و تا پایان 1357ش با مساعدت کسان دیگری که به عنوان سردبیر همکار او بودند (نک: سخن) به چاپ و انتشار سخن پرداخت. خانلری همچنین بر آن شد تا نشریه‌ای مستقل از مجله سخن درباره مسائل علمی و فنی منتشر کند که اهل علم و فن و استادان و دانشمندان رشته‌های علمی بتوانند حاصل پیشرفت‌ها و اختراعات خود را به زبانی ساده در اختیار خوانندگان گذارند. اولین شماره این مجله که در دوره‌های آغازین «مجله علمی سخن» و بعدها «سخن دانش و فن» نام داشت در بهمن 1340 چاپ شد و تا آخرین شماره آن ـ که در فروردین 1349ش منتشر شد ـ بی‌وقفه طی هشت سال 90 شماره از این مجله در 5500 صفحه به چاپ رسید. سردبیر شماره‌های اول و دوم مجله علمی سخن، رضا سیدحسینی و شماره‌های بعد پرویز شهریاری بود. مقالاتی که در سخن دانش و فن به قلم دانشمندانی چون دکتر عبدالکریم قریب، محمد بهزاد، احمد راد، احمد بیرشک و رضا اقصی به چاپ می‌رسید، در موضوعاتی مانند پزشکی، تاریخ دانش، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، زمین‌شناسی، شیمی و ریاضیات بود (نک: شهریاری، ص360- 361).

از دیگر فعالیت‌های مطبوعاتی خانلری باید به مقالات او اشاره کرد که در موضوعاتِ زبان‌شناسی، عروض، تصحیح متون، نقد کتاب، دستور زبان فارسی، تاریخ، موسیقی و هنر در نشریات سخن، راهنمای کتاب، مجله موسیقی، مجله دانشکده ادبیات تهران، پیام‌نو، مهر، یغما، شعر و هنر، تاریخ و فرهنگ ایران و نگین به چاپ رساند. مجموعه نوشته‌های وی نیز ـ که در مجله سخن عمدتاً به عنوان سرمقاله منتشر می‌شده است ـ طی سال‌های 1367 تا 1370ش در چهار جلد با عنوان هفتاد سخن (جلد اول: شعر و هنر؛ جلد دوم: فرهنگ و اجتماع؛ جلد سوم: از گوشه و کنار ادبیات؛ جلد چهارم: شیوه‌های نو در ادبیات جهان) با سرمایه انتشارات توس به چاپ رسیده است. خانلری در نثر مقالات مطبوعاتی خود (و نیز در تمام آثارش) ـ که با نام مستعار «پژوهنده»، «ت. آ» «پ. ن. خ» منتشر می‌شد ـ از کلمات و عبارات مهجور و متروک،‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ حشو و اطناب پرهیز می‌کرد و از واژه‌های ساده و حتی روزمره در کنار کاربرد مبتکرانه واژه‌ها و عبارات به کار رفته در متون قدیم نثر فارسی به خوبی بهره می‌برد و از آن‌جا که معتقد بود نثر فارسی پیش از آن‌که بیشتر مورد پسند افتد باید فهمیدنی‌تر باشد (ویژگی‌ که آن را متأثر از نثر احمد بهمنیار و سعید نفیسی دانسته‌اند) جملاتش را کوتاه و گویا و ساده و استوار می‌نوشت .

نویسنده

فرهاد طاهری