جلال الدین همایی

همايي، ‌جلال‌الدين (1317ق ـ 1359ش) دانشمند، نويسنده، مورخ، ‌مترجم، شاعر.

علامه جلال‌الدين همايي اصفهاني شيرازي متخلص به سنا از استادان نامدار علم و ادب ايران، فرزند ميرزا ابوالقاسم محمد نصير طرب و نوادة هماي شيرازي (م 1290ق) بود. پدر و جدش در زمرة عالمان، ادبا، شعرا و عرفاي بزرگ عهد خود بودند.¹ او در اصفهان به دنيا آمد. مقدمات را نزد والدين خود و سپس در مدارس شهر فراگرفت. سپس از ميرزا حسن قدسي و ملامحمدتقي كاتب خوشنويسي، ‌از شيخ علي يزدي، ‌محمد كاظم كروندي و ديگران ادبيات عرب، سطوح فقه و كلام و رجال آموخت.² پس از آن در مدرسة نيم آورد به تحصيل علوم قديم، به ويژه فلسفه و حكمت پرداخت.³ از استادان بنام وي در اين مرحله بايد از حاجي آقا رحيم ارباب (1297ق ـ ؟)، شيخ محمد خراساني (م 1335ق) حاجي ملا عبدالجواد آدينه‌اي (م 1339ق) و حاجي مير سيد علي جناب (م 1349ق) ياد كرد.⁴ وي همچنين در روايت و اجتهاد از مشايخي چون مرتضي آشتياني، ‌محمد حسين فشاركي و ديگران اجازه گرفت.⁵ پس از پايان تحصيلات قديم تا 1357ش در مدارس اصفهان حوزة درس داشت. سپس به استخدام وزارت معارف درآمد و براي تدريس فلسفه و ادبيات رهسپار تبريز شد.⁶ چندي بعد به تهران آمد و ابتدا در مدارسي نظير دارالفنون و سپس در دانشگاه تهران به تدريس پرداخت.⁷ در 1345ش با تقاضاي خود بازنشسته گرديد و سپس به عنوان استاد ممتاز برگزيده شد. بدين ترتيب همچنان به تدريس ادامه داد.⁸ سرانجام در تهران درگذشت و در تكية لسان الارض (گلستان شهدا) اصفهان مدفون شد.⁹ از آثار ارزندة او مي‌توان تاريخ ادبيات ايران، ‌در دو جلد (تبريز، 1308 ـ 1309ش)، ‌غزالي نامه (1315، 1342ش)، ‌تصحيح و مقدمة نصيحةالملوك امام محمد غزالي (1316 و...)، ‌مقدمه بر مثنوي ولدنامه بهاءالدين ولد (1316)، ‌خيامي نامه، دانشنامه، ‌حاوي منتخب اشعار همايي (1302ش) و تاريخ اصفهان (1375ش) را نام برد.¹⁰ همايي افزون بر فضايل بي شمار در انواع شعر نيز چيره دست بود. شعر او در ماية شعر سنّتي و زبان او ساده و روشن است.¹¹

مآخذ:

1. همايي شيرازي اصفهاني، جلال‌الدين. تاريخ اصفهان. ‌به كوشش ماهدخت بانو همايي، تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، ‌چ 1، 1375، ص نه (پيشگفتار).
2. اثر آفرينان. زير نظر كمال حاج سيدجوادي، با همكاري عبدالحسين نوايي، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي ايران، چ 1، 1380، ج 6، ص 145.
3. افشار، ايرج. نثر فارسي معاصر. با مقدمة سعيد نفيسي، تهران: معرفت، 1330، ص 205.
4. همان. نادره كاران. به كوشش محمود نيكويه، تهران: نشر قطره، چ 1، 1383، ص 429.
5. خوانساري، محمد. زندگي نامة استاد جلال‌الدين همايي. ‌زير نظر مهدي محقق، ‌تهران: دانشگاه تهران، 2535 (1355)، ص 24.
6. افشار، ايرج. نثر فارسي معاصر. همان.
7. همان. نادره كاران. همان.
8. همايي نامه. ص 31.
9. همايي شيرازي اصفهاني، جلال‌الدين. همان. ص چهل و سه.
10. خوانساري، ‌محمد. همان. ص 32، ‌35 و 36 (به اختصار).
11. يوسفي، ‌غلامحسين. چشمة روشن. ‌تهران: علمي، چ 1، 1362، ص 553 و 557.

ابوالقاسم رادفر