ناصر خسرو

ناصر خسرو (394-481ق / 1004-1088م)، حكيم، شاعر، ‌نويسنده و جهانگرد.

حكيم ناصربن خسرو بن حارث قبادياني بلخي مروزي مكني به ابومعين و ملقب و متخلص به حجّت در قباديان از نواحي بلخ زاده شد.¹ در جواني افزون بر علوم ادبي و زبان عربي، به بيشتر علوم و فنون روزگار خود مانند طبّ، ‌رياضيات، ‌فلسفه و موسيقي تسلّط يافت.² هم در اين دوره به دربار ملوك و صدور از جمله سلطان محمود (حك 389-421ق / 999-1030م) و سلطان مسعود غزنوي (حك 421-432ق / 1030-1041م) پيوست و صاحب جاه و مقام شد. پس از آن در دربار چغري بيگ داوود (د 451 يا 452ق / 1059 يا 1060م) امير سلجوقي به شغل دبيري پرداخت.³ به تدريج مانند اقران خود به مال و مكنت دست يافت. اما در 42 سالگي به سبب خوابي كه ديد احوالش دگرگون شد و با هدف زيارت خانة خدا، ديار و مشاغل خود را ترك گفت و هفت سال از عمرش (437 تا 444ق / 1045 تا 1052م) را در سفر گذراند.⁴ هنگام اقامت در قاهره با تأثير و تبليغ مؤيدالدين فاطمي به مذهب اسماعيليه گرويد و از سوي خليفة فاطمي المستنتصر بالله (حك 427-487ق / 1036-1094م) لقب حجت خراسان گرفت.⁵ حدود 50 سالگي به زادگاه خود بلخ بازگشت و دعوت خويش را آغاز كرد. مدتي به سبب مخالفت متعصّبان دور از بلخ به سر برد. سرانجام به يمكان رفت و در آنجا تشكيلات مذهبي ايجاد كرد و در همان جا نيز درگذشت.⁶ از عمده آثارش مي‌توان ديوان اشعار، زادالمسافرين^*، وجه دين^*، گشايش و رهايش^*، خوان الاخوان^*، ‌جامع الحكمتين و سفرنامه^* را نام برد.⁷

مآخذ:

1. فروزانفر، ‌بديع الزمان. سخن و سخنوران. تهران: خوارزمي، چ 2، 1350، ص 154.
2. وزين پور، نادر. برگزيدة قصايد حكيم ناصرخسرو قبادياني. ‌تهران: اميركبير، ‌1349، ص مقدمه.
3. قويم، علي. مقدمه بر خوان الاخوان ناصرخسرو. تهران: باران، 1338، ص ب (مقدمه).
4. محقق، ‌مهدي. تحليل اشعار ناصرخسرو. تهران: دانشگاه تهران، 1363، ص 10، (پيشگفتار).
5. شعار، جعفر. گزيدة اشعار ناصرخسرو. تهران: علمي، 1368، ‌ص هفت (مقدمه).
6. مصاحب، ‌غلامحسين. دايرةالمعارف فارسي. ج 2، 2993.
7. دبيرسياقي، محمد. ره آورد سفر. تهران: سخن، چ 1، 1370، ص يازده و دوازده (سرآغاز). نيز نك: برتلس، ‌يوگني ادواردويچ. ناصرخسرو و اسماعيليان. ‌ترجمة يحيي آرين پور، تهران: بنياد فرهنگ ايران، 1346؛ زرين كوب، ‌عبدالحسين. با كاروان حلّه. تهران: آريا، ‌1343، ‌ص 59 ـ 81؛ شيرزمان، ‌فيروز. فلسفة اخلاقي ناصر خسرو و ريشه‌هاي آن. اسلام آباد: ‌مركز تحقيقات فارسي ايران و پاكستان، ‌1371؛ صفا، ذبيح‌الله. تاريخ ادبيات در ايران. ‌تهران: ابن سينا، چ 4، 1347، ج 2، ص 443ـ 469؛ ميرانصاري، علي. كتابشناسي حكيم ناصرخسرو قبادياني. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، ‌1372؛ مينوي، ‌مجتبي. «ناصرخسرو»، ‌ادبيات مشهد. س 8 (1351)، ش 2، ص 273 ـ 304؛ ناصر خسرو، ‌ديوان ناصرخسرو. به كوشش مجتبي مينوي و مهدي محقق، تهران: دانشگاه تهران، 1353؛ يادنامة ناصرخسرو. مشهد: دانشكده ادبيات و علوم انساني دانشگاه فردوسي، 1355.

ابوالقاسم رادفر