ناصر خسرو

ناصر خسرو (394-481ق / 1004-1088م)، حکیم، شاعر، ‌نویسنده و جهانگرد.

حکیم ناصربن خسرو بن حارث قبادیانی بلخی مروزی مکنی به ابومعین و ملقب و متخلص به حجّت در قبادیان از نواحی بلخ زاده شد. در جوانی افزون بر علوم ادبی و زبان عربی، به بیشتر علوم و فنون روزگار خود مانند طبّ، ‌ریاضیات، ‌فلسفه و موسیقی تسلّط یافت. هم در این دوره به دربار ملوک و صدور از جمله سلطان محمود (حک 389-421ق / 999-1030م) و سلطان مسعود غزنوی (حک 421-432ق / 1030-1041م) پیوست و صاحب جاه و مقام شد. پس از آن در دربار چغری بیگ داوود (د 451 یا 452ق / 1059 یا 1060م) امیر سلجوقی به شغل دبیری پرداخت.³ به تدریج مانند اقران خود به مال و مکنت دست یافت. اما در 42 سالگی به سبب خوابی که دید احوالش دگرگون شد و با هدف زیارت خانه خدا، دیار و مشاغل خود را ترک گفت و هفت سال از عمرش (437 تا 444ق / 1045 تا 1052م) را در سفر گذراند.⁴ هنگام اقامت در قاهره با تأثیر و تبلیغ مؤیدالدین فاطمی به مذهب اسماعیلیه گروید و از سوی خلیفه فاطمی المستنتصر بالله (حک 427-487ق / 1036-1094م) لقب حجت خراسان گرفت.⁵ حدود 50 سالگی به زادگاه خود بلخ بازگشت و دعوت خویش را آغاز کرد. مدتی به سبب مخالفت متعصّبان دور از بلخ به سر برد. سرانجام به یمکان رفت و در آنجا تشکیلات مذهبی ایجاد کرد و در همان جا نیز درگذشت.⁶ از عمده آثارش می‌توان دیوان اشعار، زادالمسافرین^*، وجه دین^*، گشایش و رهایش^*، خوان الاخوان^*، ‌جامع الحکمتین و سفرنامه^* را نام برد.⁷

مآخذ:

1. فروزانفر، ‌بدیع الزمان. سخن و سخنوران. تهران: خوارزمی، چ 2، 1350، ص 154.
2. وزین پور، نادر. برگزیده قصاید حکیم ناصرخسرو قبادیانی. ‌تهران: امیرکبیر، ‌1349، ص مقدمه.
3. قویم، علی. مقدمه بر خوان الاخوان ناصرخسرو. تهران: باران، 1338، ص ب (مقدمه).
4. محقق، ‌مهدی. تحلیل اشعار ناصرخسرو. تهران: دانشگاه تهران، 1363، ص 10، (پیشگفتار).
5. شعار، جعفر. گزیده اشعار ناصرخسرو. تهران: علمی، 1368، ‌ص هفت (مقدمه).
6. مصاحب، ‌غلامحسین. دایرهالمعارف فارسی. ج 2، 2993.
7. دبیرسیاقی، محمد. ره آورد سفر. تهران: سخن، چ 1، 1370، ص یازده و دوازده (سرآغاز). نیز نک: برتلس، ‌یوگنی ادواردویچ. ناصرخسرو و اسماعیلیان. ‌ترجمه یحیی آرین پور، تهران: بنیاد فرهنگ ایران، 1346؛ زرین کوب، ‌عبدالحسین. با کاروان حلّه. تهران: آریا، ‌1343، ‌ص 59 ـ 81؛ شیرزمان، ‌فیروز. فلسفه اخلاقی ناصر خسرو و ریشه‌های آن. اسلام آباد: ‌مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان، ‌1371؛ صفا، ذبیح‌الله. تاریخ ادبیات در ایران. ‌تهران: ابن سینا، چ 4، 1347، ج 2، ص 443ـ 469؛ میرانصاری، علی. کتابشناسی حکیم ناصرخسرو قبادیانی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ‌1372؛ مینوی، ‌مجتبی. «ناصرخسرو»، ‌ادبیات مشهد. س 8 (1351)، ش 2، ص 273 ـ 304؛ ناصر خسرو، ‌دیوان ناصرخسرو. به کوشش مجتبی مینوی و مهدی محقق، تهران: دانشگاه تهران، 1353؛ یادنامه ناصرخسرو. مشهد: دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی، 1355.

ابوالقاسم رادفر