سهراب سپهری

سپهري، سهراب (1307 ـ 1359ش) نقاش، ‌شاعر نوپرداز معاصر.

سهراب سپهري سومين فرزند اسدالله خان سپهري و فروغ سپهري و اهل كاشان بود. پدرش رئيس اداره‌پست و تلگراف شهر و فرزند ميرزا نصر‌الله خان از خوانين كاشان و مادرش فرزند ملك‌المورخين و نوادة لسان الملك سپهر مؤلف ناسخ التواريخ بودند.¹ به گفتة خودش در قم زاده شد، ‌اما خيلي زود همراه خانواده به گلپايگان و خوانسار و سپس به سرزمين پدري كوچيد. هنوز كودك بود كه پدرش بيمار شد و تا پايان زندگي بيمار ماند. از پدر خود كه در طراحي، ‌خوشنويسي و نواختن تار دستي داشت، نقاشي آموخت.² او دوران آموزش ابتدايي را از 1313 تا 1319ش در دبستان خيّام كاشان گذراند. در اين دوره به خوشنويسي، ‌نقاشي و شعر روي آورد.³ در 1319 دورة‌اول متوسطه را در دبيرستان پهلوي سابق آغاز كرد و در اين زمان با كتاب و مطالعه به طور جدي آشنا شد. گوته[1]، لامارتين[2]، زولا[3]، حافظ، ‌سعدي، نظام وفا و كسان ديگر از شاعران و‌نويسندگان مورد علاقة او در اين دوران بودند.⁴ هم در اين دوره، به سبب عشق به موسيقي، نواختن سنتور و ني را در خانه نزد خود آموخت. در 1322 پس از پايان دوره اول متوسطه به تهران آمد و در دانشسراي مقدماتي به تحصيل ادامه داد.⁵ در اين هنگام، علاقة‌او به نقاشي و حشر و نشر با اعضاي انجمن ادبي صباي كاشان، قوّت گرفت. در 1324 دورة دو سالة دانشسرا را به پايان برد. در 1325 به استخدام ادارة فرهنگ (آموزش و پرورش كنوني) كاشان درآمد و در همين سال در امتحانات ششم ادبي شركت كرد.⁶ در 1326 با مشفق كاشاني كه در آن وقت شاعري جوان بود، در ادارة فرهنگ آشنا شد و اين آشنايي تأثير مثبتي در زندگي او گذاشت. مشفق الفباي شاعري را به سهراب آموخت و به اصلاح شعرهاي او پرداخت. يك‌سال بعد، با منوچهر شيباني، ‌نقاش و شاعر معاصر در قمصر كاشان ديدارهايي انجام داد و آشنايي با وي، سبك و روش سهراب را دگرگون ساخت.⁷ در همين سال پس از اخذ مدرك ديپلم، از ادارة فرهنگ استعفا داد و براي تحصيل در رشتة نقاشي در دانشكده هنرهاي زيبا به تهران آمد. ضمن تحصيل در دانشكده، در شركت نفت به خدمت پرداخت. او به تدريج با سروده‌هاي نيما و تولّلي آشنا شد و در قالب‌هايي چون چارپاره شروع به طبع آزمايي كرد. جز آن در جلسات ادبي مورخ‌الدوله سپهر شركت جست و با كساني مانند محسن هشترودي، ‌محمدابراهيم باستاني پاريزي، كريم پورشيرازي در اين انجمن آشنا شد.⁸ در 1330 نخستين دفتر شعرش را انتشار داد. در 1332 از دانشكده با رتبة اول فارغ‌التحصيل شد. در همين سال نشان درجة اول علمي گرفت و در چندين نمايشگاه نقاشي در تهران شركت كرد. افزون بر اين، در هنرستان‌هاي هنرهاي زيبا به تدريس پرداخت.⁹ در 1336 به پاريس رفت و در مدرسة هنرهاي زيباي آن شهر در رشتة ليتوگرافي (چاپ سنگي) ثبت نام كرد.¹⁰ در 1337 به رُم رفت و ضمن اقامت دو ماهه در آن شهر از بي نيال ونيز ديدن كرد. سپس به ايران بازگشت و تابلوهايش را در نخستين بي نيال تهران ارايه داد و جايزة اول هنرهاي زيبا را گرفت. از 1339 تا 1354 رهسپار ژاپن، هندوستان، ‌امريكا، ‌مصر، يونان و بيشتر كشورهاي اروپايي شد و در چندين نمايشگاه نقاشي و جشنوارة‌ بين‌المللي شركت كرد.¹¹ در 1358 براي درمان بيماري سرطان خون به لندن رفت. سرانجام در تهران درگذشت و در صحن امامزاده سلطان علي در قرية مشهدِ اردهالِ كاشان به خاك سپرده شد.¹²

از مشهورترين آثار او در زمينة شعر مي‌توان مرگ زندگي(1330)، ‌زندگي خواب‌ها(1332)، آوار آفتاب (1337)، شرقِ اندوه (1340)، صداي پاي آب (1344)، ‌مسافر (1345)، حجم سبز (1346) و هشت كتاب (1356) را نام برد.¹³ سهراب سپهري داراي تخيلي بسيار پيشترفته و مدرن است، از آن گونه كه در شعر بيدل ديده مي‌شود و پس از بيدل تا ظهور سهراب، در شعر فارسي سابقه ندارد.¹⁴ از آنجا كه سهراب هم شاعر بود و هم نقاش، ‌شعرش طراحي لحظه‌هاي شاعرانه و نقاشي او لبريز از شعر است.¹⁵ هنوز از كوچِ مظلومانة او مدت زيادي نگذشته است، اما ذهن جامعه اشعار او را مانند اشعار حافظ و سعدي پذيرفته، به خاطر سپرده و زنده نگاه داشته است.¹⁶ اشعار سهراب به زبان‌هاي گوناگون جهان مانند انگليسي، فرانسه، آلماني، عربي و در سال‌هاي اخير به زبان‌هاي اسپانيولي، ‌تركي و سوئدي برگردانيده شده است.¹⁷ دفتري از شعرهاي برگزيدة او به نام عاشق هميشه تنهاست، را كريم امامي همراه ترجمة انگليسي آن در 1382 در زمرة انتشارات سخن در تهران چاپ كرد.

مآخذ:

1. سپهري، پريدخت. سهراب، ‌مرغ مهاجر. تهران: طهوري، چ 4، 1377، ص 17.
2. همو. هنوز در سفرم. تهران: فرزان، چ 1، 1380، ص 14.
3. مرادي كوچي، ‌شهناز. معرفي و شناخت سهراب سپهري. تهران: نشر قطره، چ 1، 1380، ص 11.
4. عابدي، ‌كاميار. تپش ساية‌دوست. تهران: كاميار عابدي، 1377، ص96.
5. سپهري، پريدخت. سهراب، مرغ مهاجر. همان، ص 55، 56 و 62.
6. مرادي كوچي، ‌شهناز. همان جا.
7. سپهري، پريدخت. هنوز در سفرم، همان، ص 18 و19.
8. عابدي، كاميار. همان. ص 101 ـ 102.
9. آشوري، ‌داريوش و ديگران. پيامي در راه. ‌تهران: طهوري، 1366، ص 10.
10. مرادي كوچي، شهناز. همان. ص 12.
11. سپهري، پريدخت. هنوز در سفرم. همان، ص 124ـ 125.
12. آشوري، داريوش و ديگران. همان. ص 14.
13. مرادي كوچي، شهناز. همان. ص 12ـ 13 (به اختصار).
14. كاظمي، محمدكاظم. شعر پارسي. مشهد: مؤسسه فرهنگي هنري و انتشاراتي ضريح آفتاب، چ 1، 1379، ص 102.
15. شايگان، داريوش. «لحظه‌اي در واحه»، ‌سهراب سپهري، شاعر، ‌نقاش. به كوشش ليلي گلستان، تهران: اميركبير، چ 3، 1361، ص 39.
16. شميسا، ‌سيروس. نگاهي به سپهري. ‌تهران: مرواريد، چ 4، 1372، ص 6 (پيشگفتار).
17. سپهري، پريدخت. سهراب، ‌مرغ مهاجر. ‌همان، ص 83. و نيز نگ: افشار، ‌ايرج. نادره كاران. به كوشش محمود نيكويه، تهران: نشر قطره، ‌چ 1، 1383، ص458ـ 459؛ تسليمي، علي. گزاره‌هايي در ادبيات معاصر ايران (شعر). تهران: اختران، 1383، ص 138ـ 153؛ عاشق هميشه تنهاست. گزيدة اشعار سهراب سپهري، ترجمة‌كريم امامي، ويراستة شائول بخاش، تهران: نشر قطره، چ 1، 1382؛ زرين كوب، حميد. چشم انداز شعر نو. تهران: توس، 1358، ص 120ـ 122؛ شمس لنگرودي، محمد. تاريخ تحليلي شعر نو (1). تهران: نشر مركز، چ 1، 1370، ص 507 ـ 522.

[1].  Gothe.

[2].  Lamartine.

[3].  Zola.

ابوالقاسم رادفر