صادق چوبک

چوبک، ‌صادق (1295 ـ 1377ش) داستان‌نويس.

محمدصادق چوبك فرزند محمداسماعيل در گرماگرم جنگ جهاني اول در بوشهر زاده شد. تا نيمة كلاس دوم دبستان در زادگاهش درس خواند. سپس نزد پدرش كه مردي بازرگان بود، به شيراز رفت و در آنجا تحصيلاتش را دنبال كرد. پس از آن براي ادامة تحصيل به تهران آمد و دورة كالج امريكايي را در 1316ش به پايان برد. در همان سال به استخدام وزارت فرهنگ درآمد.¹ بعد از بازنشستگي رهسپار اروپا و امريكا شد. سرانجام پس از 32 سال جدايي از قلم در بركلي امريكا درگذشت.²

داستان‌هاي او به دو دوره تقسيم مي‌شود: دورة نخست كه شامل مجموعه‌هاي خيمه شب بازي و انتري كه لوطيش مرده بود، است.³ خيمه شب بازي در 1324ش به چاپ رسيد، اما به سبب يكي از قصه‌هاي آن به نام اسائة ادب به مدت 10 سال از انتشار آن جلوگيري كردند، تا اينكه در 1334ش با حذف اسائة ادب و گنجانيدن داستان آه انسان به جاي آن براي دومين بار به چاپ رسيد. كتاب انتري كه لوطيش مرده بود، ‌در 1338ش منتشر شد.⁴ اين دو مجموعه كه اولي داراي 10 داستان و يك چكامه و دومي‌دربردارندة سه داستان و يك نمايشنامه است، ‌نوشته‌هاي موجز و سرشار از وصف‌هاي مؤثر و تازه هستند.⁵ در خيمه شب بازي، چوبك به شكلي اثر تلخ صادق هدايت، بوف كور را تقويت و تكميل مي‌كند.⁶ در دورة دوم نويسندگي او كه سالهاي 1328 تا 1345ش را دربر مي‌گيرد، به ترتيب مجموعه‌هاي چراغ آخر، ‌روز اول قبر، تنگسير و سنگ صبور را نوشت و چاپ كرد. در دو مجموعة اول، ‌كمتر اثري از غناي تصويري داستان‌هاي نخستين چوبك ديده مي‌شود. اما مهم‌ترين آثار وي در اين دوره تنگسير (1342ش) و سنگ صبور (1345) هستند.⁷ اگرچه تنگسير داراي نقاط ضعفي است، اما دست كم از لحاظ پيوستگي وقايع و قرار گرفتن آدم‌ها در متن زندگي بر سنگ صبور برتري دارد.⁸ با اين حال، چوبك خود معتقد بود كه همة حرف‌هايش را در سنگ صبور بيان كرده و اين اثر سرفصل تازه‌اي در داستان نويسي معاصر ايران است.

از چوبك به جز آثار ياد شده، ترجمة فارسي شعر غراب اثر ادگار الن پو [1](نشرية كاوش، 1338ش)، ترجمة پينوكيو نوشتة كارلو كولودي[2] با نام آدمك چوبي و ترجمة مهپاره از متن سانسكريت به فارسي (تهران: نيلوفر، ‌1370ش) نيز به چاپ رسيده است.⁹ چوبك زبان خاص خود را دارد و از مجموع تصاوير مختلف زبان بيشتر از تشبيه و بعد استعاره استفاده كرده است. محتواي زبان چوبك، شفافيت خود را نخست از طريق اين تصاوير و سپس از راه اشارات عاميانه و در مرحلة سوم از اشعار و قصه‌هاي عاميانه كه بيشتر متعلق به بوشهر و شيراز هستند، به دست مي‌آورد.¹⁰ مرور آثار چوبك به ترتيب زمان از 1324 تا امروز نشان مي‌دهد كه وي هميشه آرزو داشته است كه فرياد رنجديدگان را به گوش خواننده‌اش برساند. به همين سبب هرچه در كار نويسندگي پيش مي‌رود، زبان و بيانش كمتر قيد و بند مي‌پذيرد. اگر كارهاي او از چشم‌انداز مكتب‌هاي ادبي اروپا بررسي شود، مي‌بينيم كه از رئاليسم به سوي ناتوراليسم گام برمي‌دارد، اما از همان آغاز كارش مايه‌اي از ناتوراليسم دارد.¹¹ نثر ساده و بعضاً طنزآميز چوبك از همان آغاز با ديد خاص او بسيار مناسب بود، ‌زيرا وي به عمد و دقت، ‌به زوايايي مي‌نگريست كه از نابساماني‌ها و رسوايي‌ها نشان‌هاي برجسته داشت.¹²

نیز نگاه کنید به

مآخذ:

1. محمودي، حسن. نقد و تحليل و گزيده داستان‌هاي صادق چوبك. تهران:‌ نشر روزگار، چ 1، 1381، ص 48، 51ـ 52.
2. استعلامي‌، محمد. ادبيات دورة بيداري و معاصر. ‌تهران: دانشگاه سپاهيان انقلاب، ‌1355، ص 262.
3. تسليمي‌، علي. گزاره‌هايي در ادبيات معاصر ايران. تهران: نشر اختران، چ 1، 1383، ص 84.
4. محمودي، حسن. همان. ص 51ـ 52 و 59.
5. دستغيب، عبدالعلي. نقد آثار صادق چوبك. تهران: پازند، 1353، ص 42.
6. سپانلو، محمدعلي. نويسندگان پيشرو ايران. تهران: زمان، چ 1، 1362، ص 106.
7. عابديني، حسن. صد سال داستان نويسي در ايران. تهران: نشر تندر، 1368، ج2، ص 44 و 51.
8. كيانوش، محمود. بررسي شعر و نثر فارسي. تهران: رز، چ 4، 1355، ص 197.
9. محمودي، ‌حسن. همان. ص 64، 67، 72 و 73.
10. براهني، ‌رضا. قصه‌نويسي. تهران: اشرفي، ‌چ 2، 1348، ص 662و 663.
11. استعلامي‌، ‌محمد. همان.
12. حقوقي، محمد. مروري بر تاريخ ادب و ادبيات امروز ايران. تهران: نشر قطره، 1377، ص 111.

[1]. E. Alenpo

[2]. K. Collodi

ابوالقاسم رادفر

منبع اصلی

نویسنده مقاله