شوش
شوش، شهرستاني در شمال غربي استان خوزستان، با مركزيتي به همين نام، داراي 2 شهر، 2 بخش و 7 دهستان. اين شهرستان از جنوب با مركز استان (اهواز)، از شرق با شهرستانهاي شوشتر و دزفول، از شمال و غرب با شهرستانهاي انديمشك، دهلران (در استان ايلام) و دشت آزادگان همسايه است.1
شهر شوش، در فاصلة حدود 100 كيلومتري مركز استان و در فاصلة 770 كيلومتري شهر تهران از راه زميني، قرار دارد. اين شهر از طريق راه آهن نيز با تهران و مركز استان و چند شهر ديگر متصل است.2
شوش با مختصات جغرافيايي ً00 َ15 ْ48 طول شرقي و ً00 َ12 ْ32 عرض شمالي و با ارتفاع 87 متر از سطح دريا، داراي آب و هوايي گرم و خشك، در كنار رودخانة شاهور (شاخهاي از كرخه) و در اراضي نسبتاً همواري واقع شده است.3
رودخانة كرخه در غرب اين شهر جريان دارد و رودخانة دز نيز در دَه كيلومتري شرق آن به سوي جنوب روان است. وجود جريان هاي آبي دز و كرخه و احداث سدهاي آبي- برقي در منطقه موجب رونق كشاورزي در اطراف شهر و توسعة زندگي شهري شده است. شوش در جريان جنگ عراق عليه ايران به دليل نزديكي به منطقة جنگي، متحمل صدماتي شد، امّا در سالهاي اخير با بازگشت مهاجران جنگي و ارائة كمكهاي لازم براي بازسازي، اين شهر مجدداً به دوران توسعه و عمران خود بازگشته است.
شهر باستاني شوش در گذشته با نامهاي گوناگوني خوانده ميشده است كه آلاميس، ايران خوره شاهپور، خاتام تي، سوزيانا، سوزيس، سوس، سوسونكا، شوشن، كوسيا4 و... از آن جملهاند.
در قديميترين اثر جغرافيايي به زبان فارسي دربارة شهر شوش چنين آمده است: «شوش، شهريست تونگر [توانگر] و جاي بازرگانان و باركدة خوزستان است و از وي جامه و عمامة خز خيزد و ترنج دست انبوي خيزد، و تابوت دانيال پيغمبر عليه السلام [را] آنجا يافتند».5
در عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات نيز آمده كه «مدينة شوش شهريست به خوزستان ابن مقنع گويد، اول سوري كه بنا كردند بعد از طوفان نوع سور شوش بود و ششتر و گويند كه سام بن نوح بنا كرد و اين شهر را ابوموسي اشعري گشود در عهد عمر بن خطاب در آن سيصد خزينه نهاده بود... .6
حمدالله مستوفي از شوش با نام «سوس» ياد كرده است: «از اقليم سيم و شهري و سطست و گرمسير. مهاليل بن قنيان بن انوش بن شيت بن آدم (عم) ساخت. و اين اولين شهريست كه در خوزستان بنا كردند و هوشنگ بر آن عمارات افزود و آنجا قلعة محكم ساخت و بر آن قلعة ديگر ساخت كه در غايت استحكام بود. شاپور ذوالاكتاف تجديد عمارت آن شهر كرد و شاپورخوره خواند، و شكلش بر مثال باز نهاده بود. گور دانيال پيغمبر (عم) آنجاست بر جانب غربي آن شهر در ميان آب. و در آنجا ماهيان انسياند و از مردم نگريزند و كسي ايشان را نرنجاند».7
شوش در تاريخ عمر طولاني خود داراي دو عصر طولاني بوده است. دورة عظمت پادشاهان ايلام... و دورة دوم عصر شاهنشاهان هخامنشي است كه داريوش بزرگ شوش را تجديد عمارت نمود و قصرها و عمارات بسيار عالي و زيبا در آن برپا كرد مانند قصر معروف آپادانا...».8 آثار كشف شده در منطقه و ديگر اسناد و مدارك تاريخي حكايت از تاريخ پر ماجرايي دارد كه شوش و به گونة وسيعتر سرزمين عيلام (ايلام) به خود ديده است. آرامگاههاي عيلامي هفتتپه، معبد چغازنبيل در 40 كيلومتري شهر و ديگر آثار بر جاي مانده، شوش را همواره مورد توجه باستانشناسان قرار داده است. موقعيت جغرافيايي شوش نيز همواره پر اهميت بوده است: «شوش در عين حال محل تلاقي راههاي مهمي هم بود. در سفر به سوي غرب با قايق از كرخه ميگذشتند و با كارواني سه روزه در جايي كه امروز اماره در عراق در قرار دارد، به دجله ميرسيدند، و در صورت ادامة سفر به مدت يك هفتة ديگر، مسافر به بابل ميرسيد. مسير ديگري كه هميشه به شمال ختم ميشد، از كرخه و كاشقان به خرمآباد لرستان و از طريق بروجرد به سوي تهران امروز كه در جنوب آن ري قرار دارد و در اصل راگا ناميده ميشد ميرفت. جادة سوم با گذشتن از شوشتر، شوش را به ايذه و از آنجا به دشت اصفهان وصل ميكرد و در ادامه به سوي جنوب از طريق بهبهان و فهليان به پرسپوليس يا شيراز ميرسيد».9 جمعيت شهر شوش در سرشماري 1375ش تعداد 52058 تن و طبق برآوردها در 1384ش به 58490 تن رسيده است.10
مآخذ:
1. دفتر تقسيمات كشوري. نقشه و جدول تقسيمات كشوري. تهران: وزارت كشور، 1383.
2. سازمان حمل و نقل و پايانههاي كشور (وزارت راه و ترابري). اطلس جادههاي ايران. ويرايش دوم. تهران: 1380، همشهري، ص34 و 134.
3. جعفري، عباس. گيتاشناسي ايران. دايرةالمعارف جغرافيايي ايران. ج3،چ1، تهران: 1379، گيتاشناسي، ص793.
4. چكنگي، عليرضا. فرهنگنامة تطبيقي نامهاي قديم و جديد مكانهاي جغرافيايي ايران و نواحي مجاور. چ1، مشهد: 1378، آستان قدس رضوي، ص210-211.
5. حدود العالم من المشرق الي المغرب. به كوشش دكتر منوچهر ستوده، تهران: 1362، ، ص139.
6. طوسي، محمد بن محمود بن احمد طوسي. عجايب المخلوقات و غرايب الموجودات. به اهتمام منوچهر ستوده، چ2، تهران: 1382، شركت انتشارات علمي و فرهنگي، ص240.
7. مستوفيقزويني، حمدالله. نزهةالقلوب. به كوشش دكتر محمد دبيرسياقي، چ1، قزوين: 1381، حديث امروز، ص168.
8. قدياني، عباس. شوش بهشت شهرهاي عيلام. چ1، تهران: 1381، فرهنگ مكتوب، 1381، ص61.
9. هينس، والتر. دنياي گمشدة عيلام. ترجمة فيروز فيروزنيا، چ3، تهران: 1383، شركت انتشارات علمي و فرهنگي، ص25.
10. مركز آمار ايران. بازسازي و برآورد جمعيت شهرستانهاي كشور بر اساس محدودة سال 1380. تهران: 1382، مركز آمار ايران (سازمان مديريت و برنامهريزي كشور)، ص111و113.
غلامحسین تکمیل همایون