محصولات عمده غذایی زراعتی

گندم

گندم که یکی از غلات اصلی تولیدی کشور ایران است، در نقاطی خوب می‌روید و رشد می‌کند که هوا زود گرم می‌شود و باران کم است. در نواحی مرطوب سواحل دریاها یا نقاط سردسیر کوهستانها محصول‌گندم دیرتر به دست می‌آید. از این رو در ایران نیز به علت موقعیت آب و هوایی آن،گندم تقریباً در تمام نقاط کشور به غیر از نواحی مرطوب و کم ارتفاع سواحل دریای خزر کشت می‌شود.

محصول گندم در ایران

روش کشت و زرع‌گندم به طور عمده روش سنتی و متداول قدیمی است. شیوه کشاورزی، ماشینی نیز (مکانیزه) در بعضی نقاط رواج یافته که میزان عملکرد محصول در این مناطق به لطف شیوه‌های جدید و تکنولوژی مناسب به میزان قابل توجهی افزایش یافته است. البته علت تفاوت در میزان برداشت محصول در نقاط مختلف از اختلاف نوع آب و هوا و جنس خاک و میزان جمعیت نیز ناشی می‌شود. از نظر سطح زیر کشت، تقریباً تمام سطح کشت دیم و %۸۰

کشاورزی

۵

سطح زیر کشت آبی ایران را کشت‌گندم و جو اشغال می‌کند. سطح زیر کشت‌گندم در سال ۵۶، ۴,۸۴۶,۷۲۶ هکتار و در سال ۷۴، ۶,۵۶۷,۴۴۰ هکتار بوده است که از این مقدار ۲,۲۹۱۰۴۸۶

(%۹/۳۴)

هکتار سطح زیر کشت آبی و ۴,۲۷۵,۹۵۴ (۱/۶۵%) هکتار سطح زیر کشت دیم بوده است. جدول ۱

سطح زیر کشت و تولید گندم آبی و دیم: در استانهای اصلی تولید کننده^{۱}

تولید (تن)

جمع

۱۲۷۵۵۷۳ ۱۴۵۶۱۳۸ ۵۲۲۶۳۷ ۵۶۹۹۱۸ ۵۶۱۳۶۰ ۹۴۱۸۶۵ ۶۷۴۴۹۳ ۶۷۰۰۵۹ ۵۹۰۷۲۵

میزان تولید آبی در این سال ۷,۰۹۴,۴۴۱ تن (%۲/۶۳ کل تولید) و میزان تولید دیم ۴,۱۳۳,۱۰۵ تن (%۸/۳۶ کل تولید) بوده که جمعاً حدود ۱۱,۲۲۷,۵۴۶ تن کل تولید گندم در سال ۷۴ بوده است. میزان افزایش سطح زیر کشت محصول گندم در سال ۷۴ نسبت به سال ۷۶ حدود %۵/۳۵ افزایش داشته است. تولید گندم نیز از ۵,۵۰۰ تن در سال ۵۶ با رشدی حدود ۱۰۴% به حدود ۱۱,۲۲۸ تن در سال ۷۴ رسید.

استانهای گندم خیز کشور عبارتند از: استان خراسان، فارس، مرکزی، آذربایجان شرقی و غربی، خوزستان، کردستان، لرستان، همدان و چند استان دیگر که تولید قابل توجهی ندارند. روی هم رفته تولید گندم در کشور روندی افزایشی داشته، بخصوص با به کارگیری روشهای ۱. مأخذ آمارنامه کشاورزی سال زراعی ۷۴-۷۳، وزارت کشاوزری.

۶ _

اقتصاد

مکانیزه در برخی مناطق، میزان عملکرد در هکتار از رشد خوبی برخوردار بوده است. همانطور که از جدول فوق پیداست، استان خراسان با %۶۳/۱۶ بالاترین رقم سطح زیر کشت کشور را به خود اختصاص داده است و استانهای خوزستان و کردستان هر کدام با %۸ در رتبه بعدی قرار دارند. استان فارس با %۱۳ بالاترین مقدار تولید گندم را به خود اختصاص داده و استانهای، خراسان و خوزستان به ترتیب با %۴/۱۱ و %۴/۸ در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. میزان واردات و صادرات گندم

از مقدار و ارزش صادرات و واردات گندم اطلاعات دقیقی در سالنامه‌های آماری و ترازنامه و گزارش اقتصادی بانک مرکزی وجود ندارد. تنها رقمی که تحت عنوان واردات و صادرات غلات در سالنامه آماری‌کشور (سال ۱۳۵۷) موجود است عبارت است از:

۲,۱۷۲,۴۰۱ تن	- میزان واردات غلات در سال ۵۶ :
۳۱,۵۳۹,۱۹۸ ریال	- ارزش واردات غلات در سال ۵۶ :
۱۰۱۹ تن	- میزان صادرات غلات در سال ۵۶ :
۲۳,۶۱۲ ریال	- ارزش صادرات غلات در سال ۵۶ :
ارزش واردات غلات و فرآورده‌های آن در سال ۱۳۷۴ بالغ بر ۹۹۴ میلیون دلار بوده است.

نمودار درصد سطح زیر کشت گندم استانها	خوزستان
نسبت به کل کشور در سال زراعی ۷۴-۷۳
خراسان
سایر	%۶/۱۶
%۶/۳۶
%۸
کردستان
%۸
فارس
لرستان
زنجان آذربایجان شرقی همدان
%۱/۵
%۲/۰ %۳/۷ %۳/۵

۷

کشاورزی
نمودار درصد میزان تولید گندم استانها
نسبت به کل کشور در سال زراعی ۷۴-۷۳
فارس
%۱۳
%۴۰	خراسان
%۴/۱۱
خوزستان
%۴/۸
کردستان
همدان لرستان آذربایجان شرقی
%۶
%۳/۵ %۱/۵

جو

شرایط طبیعی کشت جو نیز، که بیشتر به مصرف دام می‌رسد، مانندگندم است و تقریباً در تمام زمینهایی که زراعت گندم در آنها امکان‌پذیر است جو نیز به عمل می‌آید. از کل زمینهای زراعتی ایران در سال ۷۴ حدود ۱,۷۵۱,۵۷۴ هکتار زیر کشت جو قرار داشته است که از این مقدار حدود ۶۶۵,۷۹۹ هکتار را کشت آبی و ۱,۰۸۵,۷۷۵ هکتار را کشت دیم تشکیل می‌داده است. سطح زیر کشت جو در سال ۵۶ بالغ بر، ۱,۴۴۶,۹۱۰ هکتار بوده و میزان تولید جو در آن سال ۱,۲۳۰,۰۰۰ تن بوده که با رشد %۱۴۰ به ۲,۹۵۲,۲۶۵ تن در سال ۷۴ رسیده است. از مناطق معروف زراعت جو باید از استانهای خراسان (در شرق و شمال شرق)، آذربایجان شرقی، (در شمال غربی کشور)، فارس، خوزستان، استان مرکزی، کرمانشاه، لرستان، اردبیل و گرگان نام برد. سطح زیر کشت و میزان تولید هر یک از این استانها به قرار زیر است:

استان خراسان با اختصاص دادن %۱/۲۰ از اراضی کل سطح زیر کشت جو به خود، بیشترین مقدار تولید را در سال زراعی ۷۴-۷۳ - یعنی %۷/۲۰ کل تولید کشور - به خود اختصاص داده است. پس از آن استانهای خوزستان با ۷/۹%، لرستان با ۷/۷%، فارس با۶/۷%، اردبیل با %۴/۵ و

۸

اقتصاد

جدول ۲

سطح زیرکشت و تولید جو آبی و دیم: در استانهای اصلی تولید کننده^{۱}

تولید (تن)		سطح زیرکشت (هکتار)
جمع	نام استان
۶۱۰۱۵۹	۷۶۲۸۷/	۵۳۳۸۷۲]	۳۵۱۷۴۴/	۱۴۵۲۳۵\	۲۰۶۵۰۹/	خراسان
۱۷۹۵۶۸	۱۰۶۷۵۴/	۷۲۸۱۴]	۱۶۹۶۵۰	۱۲۶۵۹۵/	۴۳۰۵۵/	خوزستان
۲۱۴۰۰۲	۱۸۹۹۷۲	۲۴۰۳۰/	۱۳۴۶۹۰	۱۲۴۰۴۴	۱۰۶۴۶]	لرستان
۲۲۳۳۳۵	۹۱۳۲۶/	۱۳۲۰۰۹	۱۳۲۹۰۷]	۸۹۰۲۵	۴۳۸۸۲]	فارس
۱۳۶۶۴۵	۷۴۳۵۸/	۶۲۲۸۷/	۹۴۷۵۶	۷۰۲۶۸/	۲۴۴۸۸}	اردبیل
۹۲۹۵۱	۵۸۱۹۰]	۳۴۷۶۱/	۸۶۷۹۰	۶۶۴۱۷/	۲۰۳۷۳/	آذربایجان شرقی
۱۲۱۳۰۱	۱۰۵۲۰۲]	۱۶۰۹۹/	۸۱۴۱۴/	۷۵۹۲۰	۵۴۹۴/	کرمانشاه
۹۴۴۱۵	۸۱۸۶۰]	۱۲۵۵۵/	۷۷۴۵۲	۷۱۸۹۰/	۵۵۶۲/	گرگان و گنبد
۱۸۶۸۹۷	۴۰۲۱۵/	۱۴۶۶۸۲]	۶۹۵۱۷/	۲۷۰۳۴	۴۲۴,۸۳/	همدان
۱۶۲۵۹۳	۵۶۳۳/	۱۵۶۹۶۰]	۴۸۵۷۹	۷۵۴۲/	۴۱۰۳۷/	اصفهان
۱۶۰۴۵۰	۱۸۶۹/	۱۵۸۵۸۱]	۵۰۹۵۸/	۱۶۹۰	۴۹۲۶۸]	تهران
۱۵۵۹۵۳	۲۶۲۳/	۱۵۳۳۳۰	۴۷۹۶۷/	۲۴۶۴/	۴۵۵۰۳/	مرکزی

دیم

\

آذربایجان شرقی با %۵ بالاترین مقدار سطح زیر کشت را در این سال داشته‌اند. همان طور که گفته شد بیشترین مقدار تولید جو مربوط به استان خراسان با ۷۶,۲۸۷ تن (%۷/۲۰ کل تولید کشور) است. بعد از خراسان استانهای فارس، لرستان، همدان، خوزستان، اصفهان، تهران و مرکزی در رده‌های بعدی قرار دارند.

۱. مأخذ: آمارنامه کشاورزی سال زراعی ۷۴-۱۳۷۳، وزارت کشاورزی،

۹

کشاورزی
نمودار درصد سطح زیر کشت جو استانها
نسبت به کل کشور در سال زراعی ۷۴-۷۳
خراسان
سایر استانها	%۱۰/۲۰
%۵/۳۵_
گرگان و گنبد	خوزستان
%۷/۹
لرستان
کرمانشاه		فارس	%۷/۷
%۴۱۴	آذربایجان شرقی'	اردبیل
%۶/۴	%۵	%۴/۵	%۴/۵

نمودار درصد میزان تولید جو استانها

نسبت به کل کشور در سال زراعی ۷۴-۷۳

سایر استانها	خراسان ۷/۲۰ %
%۹/۳۵
مرکزی	فارس ۷/6 %
% ۳/۵	لرستان '
% ۲/۷
همدان
تهران	اصفهان	%۳/۶
% ۴/۵	% ۵۱۵	%۱/۶

۱۰

اقتصاد

برنج (شلتوک)

زراعت برنج که یکی از مهمترین محصولات خوراکی و غذایی است، در اکثر نقاط پر آب جهان رواج دارد. زراعت برنج در ایران سابقه طولانی دارد و روش‌کشت و برداشت آن نیز مانند سایر محصولات کشاورزی تا حدود ۳۰ سال پیش به صورت سنتی انجام می‌گرفت. ولی در چند دهه اخیر با به کارگیری روشهای جدید و پیشرفته و بذر اصلاح شده میزان تولید آن در ایران به طور چشمگیری افزایش یافته به نحوی‌که از ۷۵۲,۶۶۱ تن در سال ۱۳۵۶ به ۲,۳۰۰,۹۰۱ تن در سال ۱۳۷۴ رسیده که رشدی حدود %۲۰۵ داشته است.

نشاکاری توسط کشاورزان

مهمترین مناطق کشور از نظر زراعت برنج، استانهای شمالی کشور (سواحل دریای خزر) یعنی گیلان و مازنداران هستند. سطح زیر کشت برنج در سال ۱۳۷۴ در این استانها به ترتیب ۱۹۵.۴۰۳ هکتار درگیلان و ۲۱۱,۰۵۷ هکتار در مازندران بوده که حدود %۵/۳۴ و %۳/۳۷ از سطح کل زیر کشت برنج در کشور را به خود اختصاص داده‌اند. میزان تولید برنج در این استانها نیز بیشترین مقدار تولید در کل کشور است به طوری که در سال ۱۳۷۴ استان مازندارن با ۹۹۵.۷۱۱ تن یعنی %۳/۴۴ تولید کل کشور در رتبه اول و پس از آن استان گیلان با تولید

۱۱

۷۶۶,۶۵۵ تن برنج رتبه دوم را به خود اختصاص داده است. همان طور که پیداست این دو استان روی هم حدوداً %۷۲ از کل برنج کشور را تولید می‌کنند. این در حالی است که میزان تولید برنج در کل کشور در سال ۱۳۵۶، تنها۷۵۲,۶۶۱ تن بوده است^{۱}. پس از استانهای گیلان و مازندران، گرگان و گنبد در تولید برنج در رده بعدی قرار دارند که جمعاً در سال ۱۳۷۴ حدود ۲۶,۶۶۸ هکتار در این مناطق زیر کشت برنج رفته و تولیدشان در سال مذکور ۸۳,۱۹۳ تن بوده است. پس از استانهای شمالی کشور، از دیگر مراکز عمده‌ی تولید برنج می‌توان از استانهای، خوزستان و فارس در جنوب کشور نام برد. سطح زیر کشت برنج در هر کدام از این استانها در سال زراعی ۱۳۷۴ به ترتیب ۴۹,۵۴۴ و ۴۸,۲۹۷ هکتار و میزان تولید آنها نیز به ترتیب ۱۳۲,۹۱۴ و ۱۹۷,۴۴۵ تن بوده است. علی‌رغم افزایش تولید برنج در سالهای اخیر - به دلیل افزایش تقاضای داخلی - واردات این محصول ناگزیر بوده است. میزان واردات انواع برنج در سال ۱۳۵۶ بالغ بر ۲۵۹,۹۸۴ تن و ارزش آن ۳,۹۲۰,۲۸۰ ریال بوده است.

نمودار درصد میزان تولید شلتوک استانها

نسبت به کل کشور در سال زراعی ۷۴-۷۳

سایر استانها

کرگان‌وکنبد ۶/۳ % %۴/۵ مازندران %۳/۴۳

خوزستان ۵۱۸ %

فارس ۶/۸ %

کیلان ۳/۲۳ %

۱.«گزارش اقتصادی سال ۵۶ بانک مرکزی ۰۰۰/۴۰۰/۱ تن».

اقتصاد	۱۲
نمودار درصد سطح زیر کشت شلتوک استانها
نسبت به کل کشور در سال زراعی ۷۴-۷۳
سایر استانها
گرگان و گنبد
%۱/۶
%4/۷
فارس%۵/۸
خوزستان %۸/۸
گیلان %۵/۳۴

در فعالیتهای کشاورزی ایران، زنان روستایی نقش بسزایی دارند و این امر در کشور، پیشینه طولانی دارد. در این میان سهم زنان روستاهای شمال کشور بویژه‌گیلان و مازندران و نیز زنان کُرد و لَر چشمگیرتر است. زنان‌گیلانی‌گاه ساعنها پا به پای مردان و شاید بیش از آنها در شالیزارهای پُر از آب مشغول به کار می‌شوند و در عین حال وظیفه سنگین خانه‌داری و پرورش فرزندان را نیز به دوش می‌کشند. اصولاً یکی از عوامل مؤثر فعالیت زنان در امور تولیدی بویژه کشاورزی، ایستادگی سرسختانه مردم این سرزمین در برابر بیگانگان و اشغالگران در طول تاریخ بوده است. زیرا در این مواقع مردان مجبور به جنگ بودند و زنان نقش تولیدی را به عهده می‌گرفتند تا هم آذوقه خود و هم مواد مورد نیاز رزمندگان را فراهم کنند. در سالهای اخیر (در جریان جنگ تحمیلی عراق) نیز این نقش مهم به خوبی مشاهده می‌شد. از طرفی نوع بهره‌برداری و دشواری و تراکم کار در تولید برنج، شرکت فعال زنان را در مراحل مختلف زراعت طلب می‌کند.

چای

کشت چای در ایران از سال ۱۲۷۹ه.قی در مزارع لاهیجان و تنکابن شروع شد. اولین کارخانه

کشاورزی،

۱۳

چای خشک کنی ایران در سال ۱۳۱۲ خورشیدی تأسیس شد و تا سال ۱۳۱۹ بیش از ۶۰۰ هکتار از مزارع شمالی کشور زیر کشت چای رفت. روند افزایش سطح زیر کشت چای در طول سالهای مختلف همچنان ادامه داشت تا جایی که در سال ۱۳۵۹ به ۳۱ هزار هکتار و در سال ۱۳۷۴ به ۳۴,۳۸۴ هکتار رسید.

مزرعه چای لاهیجان

مرغوبترین خاک برای کشت چای، خاکهای ترش یا اسیدی است که مقدار زیادی الیاف و مواد گیاهی دارد و نیز خاکهایی که تازه از زیر پوشش جنگلی خارج شده باشد. با توجه به نیاز بوته چای به رطوبت، مهمترین مناطق کشت چای در ایران مناطق شمالی کشور و سواحل دریای خزر است. بهترین نوع چای ایران (و حتی جهان) که از نظر کیفیت، طعم و عطر بسیار عالی است مربوط به منطقه کوهپایه‌ای املش در استان‌گیلان است.

تولید برگ سبز چای نیز مانند سطح زیر کشت آن، افزایش قابل توجهی داشته است. در سال ۱۳۵۴ مقدار ۵۴,۵۸۳ تن برگ سبز چای از حدود ۱۸,۹۲۵ هکتار زمین زیر کشت چای، برداشت شد. این رقم در سال ۱۳۷۴ به ۲۴۲,۶۴۲ تن رسید که رشدی معادل %۳۴۵ داشته است. با وجود افزایش تولید چای در داخل کشور، به دلیل افزایش مصرف داخلی، واردات آن در

۱۴

اقتصاد

طول سالهای گذشته همچنان ادامه داشته است. بر اساس آمار منتشره بیشترین مقدار واردات چای در قبل از انقلاب مربوط به سال ۱۳۵۶ بوده است.در این سال ۱۷,۳۱۸ تن چای به ارزش ۲,۵۰۲,۳۸۱ ریال وارد کشور شد. از طرف دیگر در همین سال حدود ۱,۵۶۸ تن چای به ارزش ۴۹,۹۹۷ ریال صادر شد.^{۱}