مطالعات مستشرقین در باب سوگواری در ایران
مطالعات مستشرقین در باب سوگواری در ایران
دوره صفویه آغاز رفت و آمدهای سفرا، نویسندگان و سیاحان اروپایی به ایران است. آنها شرح مسافرت و دیدنیهای خود را نگاشته و عمدتاً به نوحهخوانی، سینهزنی، ندبه و زاری، توجه کردهاند.
معروفترین این افراد عبارتاند از:
۱. آنتونیو دوگووهآ ۱۰۱۱) Antonioo De Goovea_ ه.ق.)
کشیش اسپانیولی که در زمان شاه عباس اول صفوی به ایران آمد. 2. اولیاء چلپی،
سیاح و نویسنده عثمانی که در زمان سلطنت شاه صفی در سال ۱۰۵۰ ه.ق. به تبریز آمد و درباره سوگواری عاشورا گزارشی تنظیم کرد. 3. ثولیاریوس Olearius
در سال ۱۶۳۷ میلادی برابر ۱۰۴۷ ه.ق. به ایران آمده و شاهد اجرای مراسم سوگواری، در اردبیل بوده است. وی در جلد اول کتاب خود صفحه ۴۲۷ آورده است که مردم اردبیل ده روز اول محرم مراسم سوگواری را برگزار میکنند. ۴. تاورنیه Tavernier
تاورنیه در زمان سلطنت شاه صفی دوم صفوی و در سال ۱۰۷۸ ه.ق. برابر ۱۶۶۷
.
۴۸
سوگواریهای مدهبی در ایران
میلادی از اصفهان دیدن کرده و مراسم سوگواری این شهر را مشاهده کرده است وی در سفرنامه خود به حرکت دستههای سوگواری اشاره کرده است وی موفق شد به جایگاه سلطنتی راه یابد و مراسم سوگواری عاشورا را توصیف کند. ۵. شاردن Chardien
شاردن همزمان با تاورنیه در سال ۱۶۶۷ در اصفهان بوده و مشاهدات خود را در مورد سینهزنی شرح داده است. ۶. تونو Tono
در سال ۱۶۶۵ میلادی تونو از اصفهان و شیراز دیدن کرده و در جلد سوم سفرنامه خود صفحه ۳۸۲ به توصیف مراسم سوگواری تاسوعا و عاشورا در شیراز و اصفهان پرداخته است.
چهار سال بعداز تاورنیه (۱۶۷۱) سترویس در منطقه شمالی بوده و مراسم سوگواری را
| ۷. ستروبس Struys |
| مشاهده کرده و چگونگی آن را در اثر خود توصیف کرده است. |
| ۸ بدیک Bedik |
| 9. لوبرن Lebern |
بعد از سترویس، بدیک مراسم سوگواری عاشورا را در اصفهان تشریح کرده است.
لوبرن در سال ۱۷۰۴ به بیان چگونگی مراسم سوگواری تاسوعا و عاشورا در اصفهان پرداخته است.
۱۰. سالامون وان کوخ Salamon Vangoch
وان کوخ در سفرنامه خود، که در سال ۱۷۳۲ به آلمانی ترجمه شده، به شبیهسازی در ایام سوگواری اشاره کرده است.
۱۱. ویلیام فرانکلین W. Franklin
فرانکلین در دوران حکومت زندیه به ایران آمده (۱۷۸۷ میلادی) و در اثر خود به نمایش تعزیه در ایران اشاراتی کرده است.
۱۲. سرهنگ گاسپار دروویل Drouville
گاسپار دروویل در سال ۱۲۰۰ شمسی برابر ۱۸۱۲ میلادی به تهران آمده و در سفرنامه
سیر تکوینی سوگواری در ایران
۴۹
خود از مراسم تعزیه یاد کرده است. گزارش گاسپار دروویل بیانگر چگونگی روند تکاملی تعزیه یا نمایشهای مذهبی در سوگواری است که خلاصه آن چنین است.
«... پیش از ظهر نه روز اول ماه محرم صحنههای مختلف فاجعه مزبور (کربلا) و روز دهم شهادت جانگداز حسین نمایش داده میشود. شاید بیگانگان نسبت به شرح جزئیات این نمایشها چندان علاقهمند نباشند از این رو به ذکر نکتهای اکتفا میکنیم. در ایام محرم در ایران جز شیون و زاری و فریاد و تکرار نام حسین چیزی به گوش نمیرسد. دستههای سوگواران بر سر و سینه زنان به صورت گروههای پنجاه نفری و با لباس پاره پاره یا حسین گویان از کوچهها میگذرند.
... نمایشها در حضور شاه با تشریفات بیشتری همراه است اما بهترین نمایش روز دهم ماه محرم به صحنه میآید در آنروز یکی از درباریان که ایفای نقش حسین بن علی (ع) به وی محول شده است با سوارانی به تعداد همراهان حسین (ع) به هنگام عزیمت به کوفه به میدان میآید... .
... من از دیدن صحنههای جاندار که چیزی از واقعیت کم نداشت به حیرت افتادم. حیرت من وقتی فزونتر شد که دیدم پس از پایان نمایش از چهار هزار تن سوار که بدون رعایت نظم و احتیاط به جان هم افتاده بودند حتی یک تن زخمی نشده است.
مراسم تعزیه در میان قبایل و طوایف مختلف با تغییرات کم و بیش زیادی انجام میگیرد ولی در هر حال اساس آن یکی است ...».' ۱۳. الکساندر خوچکو A. Chodzko
در سال ۱۲۱۷ شمسی برابر ۱۸۳۷ الکساندر خوچکو از سی و سه تعزیه نامه اصلی نام میبرد که محور همه شبیهخوانها بوده است. این تعزیه نامهها در دفتری به اسم جنگ شهادت متعلق به فتحعلیشاه بازنویسی شده است. وی میگوید این تعزیهها را شخصی به اسم خواجه حسینعلیخان کمال به او فروخته که سردمدار نمایشهای دربار تهران بوده است. ۱۴. برزین I-Berezin
بعداز خوچکو مفصلترین گزارش تعزیهخوانی از برزین است. وی که مؤلف کتاب مسافرت در ایران شمالی است درباره تعزیهخوانی گزارش بینظیر و دقیقی دارد. شاید گزارش
۱. صادق همایونی، همانکتاب، صص ۷۱-۵۶.
۵۰
سوگواریهای مدهبی در ایران
او کاملترین گزارشی باشد که در زمان محمدشاه قاجار (۱۸۴۸-۱۸۳۴ میلادی) نوشته شده است.
طبق این گزارش در تهران پنجاه و هشت تکیه با پنجاه و هشت نمایش مختلف وجود داشته ...
خانوادههای رجال در محله خود کوشش میکردند تا تکیه خود را هرچه بهتر و عالیتر بیارایند و بین رجال بر سر این مسأله یکنوع رقابت وجود داشت. ۱۵. سرلویس پلی S. Lewisspelly
لویس پلی به ترجمه ۳۷ مجلس تعزیه پرداخته است. او در اثر خود مینویسد: «اگر مقیاس هنرمندی نویسنده تئاتر را تأثیری بدانیم که در خوانندگان و شنوندگان میگذارد هیچ تراژدی از اینها بالاتر نیست در این زمان عدهای از اروپائیان به بررسی جنبههای روانشناسانه نمایشات مذهبی در ایران پرداختهاند.»
۱۶. مارتین آرنولد Martin Arnold در کتاب کوششها و انتظارها با ظرافت کامل تاریخ اجمالی نمایشات مذهبی را شرح داده است.
سایر نویسندگان و سیاحانی که در زمینه سوگواری در ایران و نمایشات مذهبی به نام تعزیه گزارشاتی منتشر ساختهاند عبارتانداز: جیمز موریه، ویلسون، بریکتو، مورگان، فیگروا، ماکولی،گی بون دالمانی و واتلن. ۱۷.کنت دوگوبینو Conte Degobino
کنت دوگوبینو در کتاب دینها و فلسفهها در آسیای مرکزی برای اولین بار درباره مراسم مذهبی و تعزیه به طور دقیق و کامل سخن میگوید و حدود یکصد صفحه از کتاب مذکور را به این امر اختصاص میدهد وی صحنههای شورانگیز و پرشکوه تعزیههایی را که دیده وصف کرده است. این کتاب در سال ۱۸۶۵ میلادی در پاریس چاپ شده است. ۱۸. پروفسور پیتر چلکوفسکی Peter. J. Chelkowski
چلکوفسکی از ایرانشناسان بنام آمریکایی است وی در دانشگاه نیویورک به تدریس اشتغال داشته و لهستانیالاصل است و مدتی در ایران بوده و شخصاً در تعزیهها نقش فرنگی را به عهده میگرفته است. مقالات و بررسیهای جالبی در زمینه سیر نمایش دینی به سوی نمایش ملی و مقالات دیگری درباره تعزیه نوشته و علاقهای که به این نمود ابراز داشته درخور توجه است.