تعزیه سیار
تعزیه سیار
در این شیوه تعزیه داستان کلی به چندین مجلس کوتاه تقسیم میشود، هر یک از مجالس به وسیله علم و کتل و چلچراغ و علامت از یکدیگر مجزا میشوند و میرمجلس بنا به مقتضیات و کیفیت خاص خود لوازم و ابزارهای لازم را مورد استفاده قرار میدهد. به سخن دیگر تفاوت ابزارها و وسائل مورد استفاده نشان دهنده صحنههای تعزیه است.
تماشاگران در جای خود و در مسیر حرکت تعزیه مینشینند و شاهد اجرای مجالس مختلف تعزیه میباشند. مجریان تعزیه وقتی روبروی یک جمعیت میرسند نقش خود زا ایفاء میکنند وقتی که حرکت میکنند و با گروه دیگری از تماشاگران مواجه میشوند همان صحنه را مجدداً تکرار مینمایند. بنابراین در طول مسیر هر صحنه ممکن است چندین بار تکرار شود. وقتی گروه اول به حرکت خود ادامه میدهد گروه دوم که به نمایش صحنه پیوسته دیگری میپردازد جای آنها را میگیرد. بازیگران یک واقعه را تعداد زیادی از افراد تشکیل میدهند که هریک باید به نقش خویش کاملاً مسلط باشند.
تعزیه سیار مانند فیلمهای سینمایی به سکانسها و پلانهای مختلفی تقسیم میشود که از پیوستن آنها به یکدیگر داستان کلی به دست میآید. به منظور نمایش کامل وقایع و افزایش اثرگذاری عوامل مختلفی بر صحنهها اضافه میشوند. مانند حرکت دسته جمعی کودکان با لباس عربی، اسب و کتل، نقارهخانه، حیوانات مختلف مثل شتر، گوسفند و غیره.
انواع سوگواری و ساختار آن در ایران
۲۵۵
ترتیب و دستهبندی این عوامل به نحوی منظم و پیوسته با وقایع و صحنهها ترتیب داده میشوند که هیچ یک زائد به نظر نمیرسند. آنچه سختی و مشکلات اجرای تعزیه سیار را توصیف میکند نیاز به ابزار و وسایل زیاد و افراد و مجریان است و این امر وقتی خودنمایی میکند که تعزیه گردان چندین واقعه را پشت سر هم به نمایش در میآورد.
مثلاً در روز نهم محرم که باید حوادث نه روز به نمایش در آید؛ مجالس، صحنهها و وقایع متعدد و متنوعاند از این روی تعداد افراد، گروهها و وسایل و ابزارهای مورد نیاز تعزیه بسیار زیاد است. عمدهترین مسئله کارگردانی و مدیریت تعزیه است که تعزیه گردانهای، متعددی باید شاهد اجرای وقایع مختلف باشند و هر گروه مجری را هدایت و راهنمایی نمایند.
ابزارها و وسایل به وسیله مردم و کسانی که نذر کردهاند در تعزیه مشارکت کنند؛ تهیه میشود. زیرا بسیاری از ابزارها مثل لباس، پارچههای الوان، و... به وسیله مردم تأمین میگردد. بنابراین وسایل و ابزارهای تعزیه شامل دو بخشاند:
یک دسته ابزارهایی است که به طور ثابت تهیه شده و در انبارها نگهداری میشوند مانند نخل، خیمه (چادر)، طبل، دهل، شیپور، سنج، نی، قره نی، کلاه خود، نیزه، شمشیر، زره و ... دسته دیگر ابزارها و وسایل زینتی است که به وسیله مردم و به عنوان نذر در زمان اجرای تعزیه در اختیار تعزیه گردانها قرار میگیرند و پس از پایان تعزیه تحویل داده میشوند. برای آمادهسازی ابزارها و وسایل و انتخاب شبیه خوانها تقریباً دو ماه قبل از محرم تعزیهگردانها اقدامات لازم را انجام میدهند. حتی چند روز به محرم مانده افراد به صورت گروهی و انفرادی تمرین میکنند. تعزیه گردانها به دقت وظایف و نقش افراد را بررسی و تذکرات لازم را برای اصلاح آنها میدهند.
ترتیب اجرای تعزیه سیار
تعزیه سیار از روز سوم ماه محرم آغاز میشود که ترتیب اجرای آن از این روز تا سومین روز شهادت امام حسین (ع) به قرار زیر است:
۱. روز سوم محرم: نمایش چگونگی رفتن مسلم بن عقیل به کوفه برای گرفتن بیعت از مردم و شهید شدن او و فرزندانش
۲۵۶
سوگواریهای مدهبی در ایران
۲. روز چهارم: ادامه جریان روز سوم و ورود امام حسین به کربلا ۳. روز پنجم: تکرار ماجراهای روز قبل و تعزیه حربن یزید ریاحی
۴. روز ششم: تکرار ماجراهای روزهای قبل به انضمام تعزیه آمدن شمر برای جلب نظر حضرت عباس
۵. روز هفتم: تکرار ماجراهای روزهای قبل به اضافه تعزیه حضرت قاسم و شهادت او ۶. روز هشتم: تکرار حوادث گذشته به اضافه تعزیه حضرت علی اکبر ۷. روز نهم: تکرار حوادث گذشته همراه با شهادت حضرت عباس
۸. روز دهم: از واقعه مسلم در کوفه تا شهادت امام حسین (ع) و آتش زدن خیمههای اهل بیت
۹. روز یازدهم: حمل نعش هفتاد و دو تن و مراسم شام غریبان
۱۰. روز دوازدهم: در این روز جریان اسارت اهل بیت امام حسین (ع) و حرکت سرهای، بریده بر نیزهها، بزم یزید و خطابه حضرت زینب، حوادث خرابههای شام به نمایش درمیآید.
بر این اساس هر روز که تعزیه اجرا میشود مراسم روزهای قبل به طور خلاصه از مقابل تماشاگران میگذرد ولی واقعه اصلی مفصلتر اجرا میشود. بنابراین افرادی که برای اولین بار مثلاً در روز هفتم محرم شاهد اجرای تعزیه سیار هستند در جریان چگونگی وقوع حوادث پیشین قرار میگیرند.
نمایش سیار حوادث مربوط به کربلا به شکل اولیه و تکامل نیافته از دوره صفویه آغاز شده است. آنتونیو دو گووهآ (Antonio De Gouvea) کشیش اسپانیولی که در سال ۱۰۱۱ هجری در شیراز بوده چنین نگاشته است «... پیشاپیش دستههای عزادار شترانی دیده میشدند که بر پشت هر یک پارچهای سبز رنگ افکنده و زنان و کودکانی را بر آنها سوار کرده بودند. سر و روی زنان و کودکان زخمی و تیر خورده بود و گریان و نالان به نظر میآمدند. سپس جمعی مردان مسلح گذشتند که با تفنگ بر هوا تیر میانداختند. بعداز آنها چند تابوت گذشت...».^{۱}
۱. صادق همایونی، همانکتاب، ص ۶۷ به نقل از: مایل بکتاش، تعزیه و فلسفه آن، صص ۱۷-۱۶، ۲۰.
انواع سوگواری و ساختار آن در ایران
۲۵۷
پیتر دلاواله جهانگرد ایتالیایی که در زمان شاه عباس اول در اصفهان بود، نوشته است: «... با فرا رسیدن روز دهم محرم یعنی روز قتل حسین (ع) از تمام اطراف و محلات اصفهان دستههای بزرگی به راه میافتند در حالیکه با خود بیرق و علم حمل میکنند و بر روی اسبهایی که همراه دستههاست سلاحهای مختلف، عمامههای متعدد قرار دارد. علاوه بر این چندین شتر همراه دستههاست که بر روی آن جعبههایی حمل میشود که درون هر یک سه چهار بچه به علامت بچههای اسیر حسین شهید (ع) قرار دارند. علاوه بر اینها هر یک از دستهها تابوتهایی حمل میکنند که دور تا دور آنها مخمل سیاه رنگی پیچیده شده و در درون آنها یک عمامه که احیاناً به رنگ سبز است و همچنین یک شمشیر قرار دارد...». شاردن که در سال ۱۶۶۷ در اصفهان بوده مشاهدات خود را چنین شرح میدهد: «در جلوی هر دسته بیست علم، بیرق، هلالی، پنجههای فلزی مزین به نقوش رمزی کنده کاری شده از محمّد (ص) و علی (ع)، سوار بر دستههای نیزهای مانند، حرکت میکردند. این وسایل برای مسلمانان نمادهای مقدسی بود از غزوات صدر اسلام، که همان گونه که رومیان در جنگها شبیه ساخته شده عقابها را با خود حمل میکردند، سربازان، آنها را حمل مینمودند. حتی امروز نیز آنها این علمها را حمل میکنند گرچه به هیچوجه آن اعتقادی را که در آن روزگاران گذشته به آنها داشتند، ندارند. علمها هنگامی که به همراه دستهها بیرون آورده میشوند از پارچههای سبز کمرنگ پوشیده گشتهاند چنانکه شاید بخواهند بگویند که در حال حاضر بیم جنگ و درگیری در میان نیست. پس از اینها، چند اسب تربیت شده زیبا مجهز به جوشن و سلاحهای بسیار گرانقیمت حرکت میکنند که انواع سلاحهای سرد و گرم نیز از زین و جوشن آنها آویزانند. این سلاحها که از فولاد ساخته شدهاند به همراه دیگر اسباب و لوازم، طلاکاری شده و با سنگهای قیمتی زینت یافتهاند. متعاقب آنها نوازندگان و به دنبال آنها مردانی هستند که سنگ پرتاب میکنند و چهره بعضی از آنان را سیاه و بعضی دیگر را خونآلود کردهاند. سپس افرادی حرکت میکنند که سر تا پایشان خون آلود است. و چنین مینماید که به ضرب تیر و نیزههای بسیار مجروح گشتهاند و بعداز آنها ارابهها و اسباب و لوازمی که گویی برای تشییع جنازه مهیا شدهاند، میآیند. کجاوهها پشت سر آنها
۱. همان.
۲۵۸
سوکواریهای مدهبی در ایران
صف کشیدهاند. این کجاوهها با چادرهای سبز کمرنگ پوشیده گشتهاند و با تکه پارچههای زربفت که هزاران زیور طلا بنا به ذوق و سلیقه کسانی که آنها را تدارک میدیدند از آنها آویزان است، زینت یافتهاند. سپس تابوتها حمل میشوند، تابوتها را نیز از مخمل زرنگار رنگارنگ یا سیاه پوشاندهاند عمامههایی بر بالای تابوتها گذاشته و سلاحهای مختلفی به اطراف یا بالایشان متصلاند، پوشاندهاند. آنها که این اقلام را حمل میکنند (آن هم با نوعی ادا و اطوار) راحت و آسان از میان دستهها و جمعی که دورشان را گرفتهاند تند حرکت میکنند. در پی آنها تخت بزرگی که نمایشگر تابوت امام حسین(ع) است و هشت مرد آن را بر دوش میکشند از راه میرسد.
حرکت قبر شش گوشه امام حسین در تعزیه سیار بیجار- ۱۳۷۴
بعضی از این تابوتها شبیه تختهای روان سرپوشیده مزین و مجللی هستند که روی دو تا از آنها دو بچه به نشانه امام حسن(ع) و امام حسین(ع) نشستهاند. بقیه نمایشگر جعبه اسلحه هستند که داخل و خارج آن از انواع سلاحها نظیر تیروکمان، شمشیر و سپر و خنجر پوشیده
انواع سوگواری و ساختار آن در ایران
۲۵۹
است و در آن کودکی سراپا مسلح مهیای نبرد نشسته است. تمامی این تجهیزات به واسطه طلا و نقره به کار رفته در تزیین آنها، که به خرج و زیر نظر دقیق همه مردم فراهم میآید، به طرز باشکوهی میدرخشد. در میان دیگر چیزها، عکسهایی از مقابر متبرکه به چشم میخورد، و مردی را نیز میبینیم که ملبس به جامه خونین غرق در تیر و سر و صورتش آغشته است به رگههای خون، که تداعیگر سرنوشت امام و شهیدان کربلاست. در اطراف این مراسم مردمی هستند که برای محفوظ ماندن از گرمای آفتاب شاخه درختهایی را با خود حمل میکنند. پس از عبور دسته مزبور، مردانی میآیند که آنها نیز غرق در خون بر اسبهای خاکآلود و گل مال شده سوار هستند. اینان نیز نمونههایی هستند ا ز سلحشوران و رزمندگان کربلا. پشت سر آنها انبوهی بطور نامنظم یا دستههایی راه میپیمایند که شمارشان به دویست یا سیصد میرسد. و فریاد مهیب «یاحسین» شان بلند است. اینان نیز همواره مسلح هستند؛ اما اکثراً سلاحشان تنها چماقهای کلفت است و به جای آهسته راه رفتن میدوند. هر از گاه نیز برای انجام تشریفات و پیدا کردن فرصت چسبیدن به ارابهها میایستند، سپس از جاهایشان جست میزنند و مثل نشئههای به وجد آمده به دور و اطراف میدوند و دوباره به جای اولشان بر میگردند. به جهت آنکه پیوسته با تمام توان نام امامان را فریاد میزنند، اغلب گیج میشوند و کنترلشان را از دست میدهند».
ملاحظات فوق نشان میدهد که پیدایش تعزیه سیار به صورت نمایش متحرک حوادث مربوط به شهادت امام حسین(ع) مقدم بر تعزیه ثابت بوده است. قابل ذکر است که نویسندگان و گردشگران ایرانی و خارجی این قبیل موارد را در اکثر نقاط ایران دیده و نگاشتهاند.
امروزه نیز نمایش سیار وقایع دهه اول محرم، همراه با دستههای سینهزنی و زنجیرزنی در مناطق مختلف کشور وجود دارد که اوج آن بیشتر در روزهای نهم تا سیزدهم محرم است. ساختار کلی و نحوه اجرای تعزیه سیار در استان مرکزی (اراک) مورد مطالعه و پژوهش قرار گرفته است اما چون در روز دهم محرم یا عاشورا کلیه حوادث و وقایع مربوط به شهادت امام حسین(ع) و یارانش به نمایش در میآید فقط به ذکر صحنههای نمایشی تعزیه سیار در روز عاشورا اکتفا میکنیم.
1. محمد جعفر محجوب، همانکتاب، صص ۱۹۰-۱۸۸.
۲۶۰
سوگواریهای مذهبی در ایران
نمایش رجزخوانی شمر در جنگ با امام حسین (ع) و خاندانش، در حالیکه دستههای سوگوار در حرکتند، صومعهسرا - ۱۳۷۴
تعزیه سیار در اراک در مقایسه با آنچه که شاردن در قرن هفدهم در مورد اصفهان نگاشته است سیر تکاملی این نوع تعزیه را نشان میدهد.
شروع مراسم
قبل از هرکس «بشیر»، که قاصد امام حسین در ماجرای کربلا بود، سوار بر اسب؛ پیش از ورود دسته تعزیه میآید، نامهای که در دست دارد، خبر از ورود امام حسین(ع) و یارانش به کربلا میدهد. در تعزیه، همین قاصد با کنایهای خیلی زیبا خبر آمدن دستههای تعزیه حسین(ع) را به تماشاگر میدهد و به وقوع فاجعهای غمانگیز برای شیعیان حسین اشاره میکند. بعد نقارهخانه حاضر میشود. نقارهخانه مرکب است از چند شتر که غیر از جهاز خود، پارچههای الوان زیادی را نیز به آنها پوشاندهاند. به چشم شترها سرمه میکشند و
انواع سوکواری و ساختار آن در ایران
۲۶۱
گونههای آنها را سرخ میکنند و صورت شتر را میآرایند. جواهرات بر سر و صورت آنها میآویزند. به طوری که تا پائین گردن شتر از زر و زیور پوشانده شده است. طاقههای مخمل سبز، زریها و پارچههای ابریشمی گرانقیمت، زینت بخش شترها است و روی همین پارچه در محل نشستن طبالها و سرنا زنها ترمه میاندازند.
زنگهای بزرگی بر گردن شترها آویزان است. طبالها لباس آبی یا خاکستری زری دوزی شده (شبیه افراد نقارهخانه مرقد مطهر حضرت رضا (ع)) میپوشند کلاه منگولهدار و زری دوزی بر سر میگذارند و اکثراً عینک دودی میزنند. اکثر مرشدهای زورخانههای شهر، این وظیفه را بر عهده دارند. روی شترها یک طبال و یک نوازنده سرنا مینشیند. روی شترها؛ طبالها، طبلهای بزرگ زورخانه گذاشتهاند و با دو چوب، روی طبل میزنند. نوازندگان سرنا هم هر کدام یک سرنا در دست دارند. طبالها ریتم جنگی مخصوصی مینوازند و در فاصله، سرنا نوازها هم، آهنگ محزون دیگری همراه و یا جداگانه مینوازند. در حقیقت، نقارهخانه نوعی کوس و کرنای جنگ است و شروع جنگ را اعلام میدارد. پشت سر نقارهخانه، یک دسته حرکت میکند که شامل علم و بیرقهای رنگارنگ است و در جلو دسته علامت معروف محله حمل میشود. این دسته با شکلی منظم در دو طرف محل گذر تعزیه حرکت میکند و نوحهخوان به نوحهسرایی میپردازد. نوع تعزیه خوانی این دسته، نوعی «کر» خوانی و آواز دسته جمعی بود که با انتخاب نوحههای بلند و جوابهای بلند دسته، همآوازی دارد.
تعزیه با دستگاه «امام» آغاز میشود که تخت روانی است و یک صندلی به عنوان منبر روی آن گذاشته میشود و شبیه امام حسین(ع) روی صندلی با لباس معمولی یعنی عبا و عمامه سبز با شمشیری کج که روی زانو گذاشته و با دو دست آن را گرفته استقرار یافته است. اهل بیت امام روی ارابه دور امام مینشینند. مسلم هم در میان اهل بیت امام است. امام با مسلم در مکالمه است و جلو امام مقداری نامه به نشان نامههایی که برای بیعت با امام نوشته شده است قرار دارد و امام مسلم را به نمایندگی از طرف خود برای بیعت گرفتن به کوفه میفرستد. مسلم نامهای میگیرد و دست امام را میبوسد و خداحافظی میکند. و بعد دوری میزند و میرود به میان عدهای علمدار و پرچمدار و بیرقهای بلند که برای حفظ فاصله میان دستگاه میآورند. دستگاه چند متر جلوتر رفته و دوباره میایستد و به همین