آموزش و پرورش در دوره افشاریان
قسمت بیست و پنجم افشاریان
در حالی که افغانها از بیکفایتی سلطان حسین صفوی استفاده میکردند و برای تصرف باقیمانده ایران از اصفهان به طرف یزد و بختیاری پیش میرفتند، نادر در خراسان امور را به دست گرفت و در سال ۱۱۴۰ قمری افغانها را در نیشابور و بعد در سه محل، دامغان، مورچه خورت و تخت جمشید شکست داد. آنگاه عثمانیها را از غرب ایران بیرون کرد. در سال ۱۱۴۸ قمری، علما و بزرگان و رجال مهم مملکت در دشت مغان نادر را به سلطنت انتخاب کردند. نادر بعد از تاجگذاری برای سرکوبی طوایفی که در سرحدات شرقی دست به آشوب میزدند، به هندوستان لشکر کشید و با غنایم زیادی به ایران بازگشت. متأسفانه نادر در آخر عمر نسبت به اطرافیانش دچار بدبینی شد و در نتیجه همین رفتار به قتل رسید. نادر شاه در تمام دوره سلطنت کوتاه خود سعی کرد اختلافات مذهبی ایران و عثمانی را برطرف کند. او دشنام دادن به سه خلیفه اول راشدین را ممنوع کرد.
قسمت بیست و ششم زندیان
پس از قتل نادر شاه برای مدتی در ایران هرج و مرج حکم فرما شد. سرانجام کریم خان زند که از سران اردوی نادر در هندوستان بود، در سال ۱۱۷۹ ق بعد از پانزده سال جنگ با داعیان سلطنتی، تمام ایران، به جز خراسان را تحت سلطه در آورد.
او شیراز را پایتخت خود قرار داد. کریم خان زند تا سال ۱۱۹۲ قمری که درگذشت با نام وکیل الرعایا حکومت کرد. او بناهای زیادی در شیراز ساخت و به آبادانی شهرها توجه کرد. از جمله بناهای او در شیراز میتوان مسجد و بازار وکیل و آرامگاه سعدی را نام برد.
آموزش و پرورش در دوره افشاریان و زندیه
حکومت جنگی نادر شاه و نیز فرمانروایی کریم خان زند نتوانست به هرج و مرج طولانی بعد از انقراض صفویه پایان دهد و ایران بیش از نیم قرن در ناامنی و پریشانی غوطه خورد. در نتیجه این ناامنی، علما و دانش پژوهان عصر غالباً در گوشهای از خانه خویش به مطالعه روشها و اسلوب علمای پیشین میپرداختند.
نادر شاه افشار با قبول سلطنت و برای حفظ تاج و تخت و یکپارچگی ایران سیاست نزدیکی با عثمانی را برگزید و برای موفقیت در این کار پیشنهادهایی کرد که سبب تضعیف قدرت و نفوذ روحانیون شیعه شد. نادر و جانشینانش با در دست گرفتن در آمد.
۱۴۴
تاریخ آموزش و پرورش در ایران
موقوفات، رونق بسیاری از مدارس و مکتب خانهها را کاستند. به سبب نابسامانیهای اواخر دوره افشاریه و کم بودن محدوده نفوذ و قدرت زندیه، کریم خان نتوانست تحولی در ایران، از جمله در آموزش و پرورش، ایجاد کند. شرایط کشور و ذهنیت حاکمان آن موجب شد تحولات علمی و صنعتی که از مدتی قبل در اروپا آغاز شده بود در ایران بازتاب پیدا نکند و آموزش جدید اروپایی سالها بعد؛ یعنی در اواسط حکومت قاجار به ایران راه یابد.
چنانچه گفته شد، سیاست نادرشاه مبنی بر خورداری از تأیید تشیع به عنوان دین رسمی کشور سبب شد که او برخلاف شاهان صفوی از حمایت روحانیان شیعه و مدارس دینی آنان برخوردار نشود. این سیاست در دوران کریم خان زند با جدیت ادامه یافت که به کاهش فعالیت این گونه مراکز آموزشی منجر شد.