آموزش و پرورش در دوره مادها
سیاسی
قسمت اول مادها
مادها یکی از سه قوم آریایی بودند که حدود ۷۰۰ تا ۵۵۰ سال قبل از میلاد نخستین سلسله پادشاهی ایرانی را در غرب و شمال غربی ایران کنونی تشکیل دادند. سرزمین آنها ماد نامیده میشد که شامل ماد بزرگ (عراق عجم) و ماد کوچک (آذربایجان) بود. بنیانگذار سلسله ماد، دیااکو بود که به دلیل عدل و خردمندیاش اعتماد مردم را به خود جلب کرد.
پس از دیااکو، پسرش، فرورتیش به سلطنت رسید. اوج وسعت و اقتدار دولت ماد در زمان هووخ شتره بود. سرانجام، دولت ماد به دست کوروش هخامنشی سرنگون شد. اهمیت این دولت در آن بود که توانست برتری ایرانیان آریایی تبار را در جنوب غربی آسیا تثبیت کند. در واقع، دولت هخامنشی اقدامات دولت ماد را در زمینههای سیاسی، نظامی، اقتصادی و حتی فرهنگی ادامه داد. به نوشته فرهنگ معین، هخامنشیان «از آداب و رسوم و حتی طرز پوشاک مادها بهرهمند شدند.» معین بر آن است که «مادها احتمالاً میتراپرست و آتشپرست بودهاند...». به موجب شواهد موجود، جامعه ماد از شش طبقه درست شده بود. این شش طبقه عبارت بودند از: پادشاه (درباریان)، مغان و ریش سفیدان، دامداران، برزگران، صنعتگران و سپاهیان. از
۱. محمد معین، فرهنگ فارسی، ج ۶، چ ۵، تهران: امیر کبیر، ۱۳۶۲، ص ۱۸۶۲.
۲
تاریخ آموزش و پرورش در ایران
همین دوره است که برای اداره ایالتها شهربان یا ساتراپ تعیین میشود. نیروی کار جامعه مادی را برزگران و دامداران تشکیل میدادند. سازمان اداره جامعه، قبیلهای بود؛ یعنی یکی از ریش سفیدان ریاست جامعه را به عهده داشت و مردم نیز در امور جامعه صاحب نفوذ بودند.'
ویژگیهای آموزش و پرورش مادها
در واقع، سنگ بنای آموزش و پرورش منظم و سازمان یافته در ایران - که ویژگی نخبهگرایانه داشت - در دوران ماد پیریزی شد و در زمان ساسانیان به اوج خود رسید و هدف عمده آن، تربیت فرزندان قشر حاکم بود؛ به طوری که بتوانند علاوه بر حفظ موجودیت دولت ماد، برنامههای آن را برای گسترش قلمرو نفوذ خود به اجرا درآورند. همچنین تربیت و آموزش متولیان امور دینی بر دیگران اولویت داشت. روحانیان علاوه بر خواندن و نوشتن، اصول و مراسم دینی، اخترشناسی، پزشکی و شیوههای پیشگویی سرنوشت دیگران را در مراکز دینی، فرا میگرفتند. عامه مردم از خواندن و نوشتن بیبهره بودند. در دوره ماد کودکان و نوجوانان راه و رسم زندگانی و کار و جنگاوری را در خانه و ایل میآموختند.^{۳}
تاریخ آموزش و پرورش مادها را میتوان به دو مرحله سیاسی - اجتماعی متفاوت تقسیم کرد:
۱. از زمان مهاجرت مادها به ایران تا دوره شاهی: در این دوره اعتقاد به مبارزه بین موجودات خوب و بد، یعنی بین آنچه برای انسان سودمند است با آنچه مضر است مبنای تربیت را تشکیل میداد؛ یعنی تربیت، مذهبی بود.
۲. از دوران تشکیل حکومت مادها تا انقراض این حکومت: تا قبل از دوران پادشاهی ماد، تربیت و آموزش از حدود خانواده و حداکثر، ایل فراتر نمیرفت. ولی بعد از تشکیل پادشاهی، احتیاج به افراد آموزش دیده و ماهر برای حفظ وحدت ملی و دفاع از مرزها
۲. علیرضا حکمت، تاریخ آموزش و پرورش در ایران باستان، چ ۱، مؤسسه تحقیقات و برنامهریزی علمی و آموزشی، ۱۳۵۰، ص ۱۲۸.
3. .شورای کناب کودک،همان،ص۱۸۳.
مادها
۳
و ادامه استیلا بر دیگران باعث شد که به آموزش و تربیت افراد به صورت امری وسیع توجه شود.^{۴}
اهداف آموزش در زمان مادها
هدف مادها از آموزش و پرورش، نیرومندی، بهداشت، تأمین سلامت جسم و روح و آماده کردن سپاه و دفاع از سرزمین و حدود آن بود. با گسترش سرزمین ماد نیاز به سواری، تیراندازی و شکار هر چه بیشتر احساس شد. در عهد مادها به دو هدف آموزشی بیشتر توجه میشد:
۱. غلبه بر بدیهای محیط و در نتیجه سعی و عمل
۲. حفظ و پرورش ملیت خود در مقابل بیگانگان، به خصوص آشوریها^{۵}
هدف از آموزش و پرورش کودکان آن بود که کودک عضو مفیدی برای جامعه باشد. هدف و منظور کلی آموزش و پرورش در ایران باستان و ماد را شاید بتوان در این سه زمینه خلاصه کرد:
۱. خدمت به جامعه
2. خدمت به خانواده و رفع مسئولیت از پدر و مادر ۳. بهبودی وضع و برتری بر دیگران
از این سه هدف کلی، هدفهای جزیی زیر منتج میشد: ۱. هدفهای دینی - اخلاقی
۱. هدفهای دینی - اخلاقی
۲. هدفهای نیرومندی و بهداشت ۳. هدفهای جنگی، ۴. هدفهای اقتصادی ۵. هدفهای سیاسی^{۶}
۴. اسدالله بیژن، سیر تعلیم و تربیت در ایران باستان، ص ۱۲۴؛ دار مستتر - علیرضا حکمت، همان، ص ۲؛ علی محمد الماسی، تاریخ آموزش و پرورش اسلام و ایران، تهران: دانش امروز (امیر کبیر)، ۱۳۷۴، ص ۸۲. ۵. علیرضا حکمت، همان، ص ۱۶۶. ۶، الماسی، همان، ص 72.
۴
تاریخ آموزش و پرورش در ایران
آموزشهای نظامی و فنی
یکی از آموزشهای گسترده و عمده در دوره مادها آموزش نظامی بود. دیااکو طبقات مختلف مردم را با هدف دفاع از سرزمین در آموزش نظامی و فنون اسلحهسازی شرکت داد. همین آموزشهای نظامی و فنون تکامل ابزار جنگی زمینهای برای ایجاد ارتش و قشون مرتب در زمان هووخ شتره شد.
بدون تردید میزان پیشرفت و پیچیدگی ابزار آلات و وسایل زندگی و جنگی نشانگر سطح تمدن و همچنین سطح آموزش و پرورش در هر جامعه است. براین اساس، وجود صنایعی، چون سنگتراشی، معماری، اسلحهسازی، زرگری، پارچهبافی، فلزکاری، ساختن اثاثیه خانه، مجسمههای فلزی و بافتن قالیهای گرانبها را میتوان نشانه تمدن پیشرفته و نیز عملکرد نهاد آموزش و پرورش در جامعه ماد دانست.^{۷}
تکامل و تداوم این صنایع و پیشهها در قرنهای آینده و نیز تنوع آنها نشان دهنده آموزش این صنایع و حرفهها و انتقال آن از نسلی به نسل دیگر بوده است. مادها در صنعت نساجی از الیاف پشمی و گیاهی مثل کتان استفاده میکردند. مهارت آنها در رنگ کردن الیاف پارچه قابل ملاحظه بوده است. مادها در تکامل ابزار جنگی مانند زره، سپر، کلاهخود و نیزه گامهای مهمی برداشتند.^{۸} زره و خُود را ابتدا از پوست حیوانات و بعد از آهن و برنز و با اشکال و کاربردهای بسیار پیشرفته میساختند.^{۹}
پروفسور دیوید استروناخ آثار کاخ پادشاهان ماد را در همدان کشف کرد و نشان داد که این ساختمانها تحول بزرگی در ساختمانسازی آن زمان بوده است. بنا دو طبقه بود و برای اولین بار در آن چوب به طور وسیع به کار رفته بود. پنجرهها و منافذ زیادی برای تهویه در آن تعبیه شده بود.^{۱۰} درباره دانش سالنامهنویسی مادها دکتر بیژن در سیر تعلیم و تربیت در ایران باستان مینویسد: «پادشاهان ماد دفترهای شاهی یا سالنامه برای ثبت وقایع و گزارشات
7، علیرضا حکمت، همان، ص ۲۵۸. ۸ همان، ص ۱۹۴. 9. همان، ص ۱۹۸.
۱۰. همان، ص ۴۴۹؛ همایون فرخ، بررسیها، س 2، ش ۳، ص ۲۲۴.
مادها
۵
کشوری طبق قانون داشتند که اکنون از آنها چیزی نمانده است».^{۱۱} سالنامهنویسی رویهای بود که سلسلههای بعد در ایران از آن تقلید کردند.
دکتر بیژن اشاره میکند که وجود کتاب تاریخ پادشاهان مادی و پارسی احتمال وجود ادبیات را در میان مادها نشان میدهد. حتی اگر این کتابها تألیف پارسها باشد باز هم مبتنی بر ادبیات ماد است. اشاره یونانیان به دانش مغان در آن دوره نشانه وجود ادبیات فلسفی و ماوراءالطبیعه در میان مادها بوده است.^{۱۲}
خط و زبان
ویل دورانت در جلد اول تاریخ تمدن، ص ۱۶ درباره زبان آریایی ۳۶ حرفی که از مادها گرفته شده و نیز استفاده مادها از پوست و قلم نوشته است: آگاهی از رموز نویسندگی در دوران ماد در انحصار عده خاصی نبود و ابزار نوشتن تغییرات و تکامل زیادی پیدا کرده بود.^{۱۳} بر طبق شواهد، ایرانیان یا مادها وقتی تحت سلطه آشور بودند، خطّ میخی را آموختند و بعد آن را تکمیل کردند و تحویل پادشاهان هخامنشی دادند.^{۱۴}
دیاکونف مینویسد: «راجع به فرهنگ معنوی... مسلماً در هزاره اول قبل از میلاد خط و کتابت در سرزمین ماد وجود داشته است. ... آنها در قرن هفتم قبل از میلاد دارای خط و کتابت بوده که آن را خطّ پارسی (خطّ هخامنشی ردیف اول) میخوانیم. ولی در واقع از لحاظ اصل و منشأ مادی میباشد.»^{۱۵} مادها سوادآموزی هخامنشیان را پایهگذاری کردند. آنها از قلم، لوح گلی و نوعی کاغذ پوستی استفاده میکردند. از بررسی اوستا در هزاره ششم قبل از میلاد نتیجه میگیریم که حتی پیش از پادشاهان ماد، ایرانیان از سواد خواندن و نوشتن بهرهمند بودند.^{۱۶}
۱۱. علی محمد الماسی، همان، ص ۸۱ ۱۲. همان، ص ۸۳
۱۳. علیرضا حکمت، همان، ص ۲۶. ۱۴. همان.
۱۵. دیاکونف، ماد، ص ۴۵۱؛ علیرضا حکمت، همان، ص ۳۶۰. ۱۶. حکمت، همان.
۸
تاریخ آموزش و پرورش در ایران
آموزگاران و روشهای آموزش
در دوران ماد، آموزگاران و مغان تعلیم میدادند. دو روش برای تعلیم و تربیت اعمال میشد: ۱. روشی که در آن حدود و مدت تحصیل معلوم بود و اولیا در پرورش کودکان و انتخاب آموزگار و روش آموختن آزاد بودند.
۲. روشی که در آن دولت در تمام مراحل تربیت دخالت داشت و با هدف مشخصی عقایدی خاص را به کودکان القا میکرد؛ از جمله این که شاه به خواست خدا بر تخت شاهی نشسته و نماینده خدا بر زمین است و مطابق فرمان او به اح ' مور کشور میپردازد.
آموزگاران بیشتر مطالب را شفاهی تعلیم میدادند. پاپیروس برای نوشتن گران بود و بیشتر از گِل، پوست حیوانات و فلزات برای نوشتن استفاده میشد. استرابون درباره شروع آموزش و تربیت کسانی که برای فرمانروایی و اداره کشور انتخاب میشدند، مینویسد که آنان را سحرگاهان با صدای آلات و ادوات برنجی از خواب بیدار میکردند. سپس در میدان وسیعی به دستههای پنجاه نفری تقسیم میکردند. افراد هر دسته به سرکردگی یکی از پسران شاه یا شهربان حدود یک فرسنگ میدویدند. بعد صبحانه میخوردند و درس را شروع میکردند. در ابتدا آموزگار دستور میداد که شاگردان درس روز قبل را با صدای بلند تکرار کنند تا هم درس روز قبل پرسیده شود و هم دانشآموزان فن سخنوری را بیاموزند. آموزگاران در هنگام تدریس سرگذشت بزرگان و کارهای آنان را برای دانشآموزان حکایت میکردند تا هم درس شیرین شود و هم پندآموزی باشد. دانشآموزان بعد از ظهر به صورت عملی آموزش میدیدند. کارهای عملی شامل کشاورزی، درختکاری، آمادهکردن سلاح و تیراندازی و... بود.۲۲ تدریس حرفهها و صنایع به وسیله استادکاران ماهر روشی بود که شاید بتوان آن را اولین روش آموزش حرفهای در جهان دانست.۲۳ استفاده از آموزگاران سکایی برای آموزش شکار در زمان هووخشتره نشاندهنده اهمیت آموزش و تبادل آموزگار در ایران قبل و بعد از تشکیل
22. علی محمد الماسی، همان، ص 78. 23. علیرضا حکمت، همان، ص ۲۳۵.
مادها
۹
دولت ماد است.^{۲۴} استفاده از کشتیهای ساده در خلیج فارس در زمان مادها نمایشی از وجود استادان درودگر ماهر است. این کشتیها تقریباً به طول ۴۰ متر و عرض ۶ متر بودند.^{۲۵}
مکان آموزش
اولین و ابتداییترین محل آموزش و پرورش به طور عام خانه بود و پدر و مادر عهدهدار آموزش کودکان بودند. قبل از تشکیل دولت ماد، مکانهای آموزش به خانواده و قبیله محدود میشد. بعد از تشکیل دولت ماد و وحدت قبایل، برای حفظ وحدت ملی و تربیت قوای جمعی به منظور حفظ استقلال، نیاز به ایجاد مکانهایی جدید و همگانی برای آموزش، که بیشتر نظامی بود، احساس شد.^{۲۶}
| ۲۴. همان، ص ۲۰۳. |
| ۲۵. علیرضا حکمت، همان، ص ۲۷۱. |
| ۲۶. علی محمد الماسی، همان، ص ۸۰ |