آموزش و پرورش در دوره اشکانیان

قسمت چهارم اشکانیان

اشکانیان یا پارتیان حدود پانصد سال یعنی از حدود ۲۵۰ قبل از میلاد تا ۲۲۶ میلادی بر بخش بزرگی از فلات ایران، جلگه بین‌النهرین و آسیای صغیر حکومت کردند. تاریخ دوره فرمانروایی اشکانیان و تعداد شاهان این سلسله و مدت فرمانروایی آنان کاملاً روشن نیست. بنیانگذار این سلسله سرداری ایرانی به نام ارشک بود که رهبری قبیله چادرنشین پارت را که در شرق دریای خزر زندگی می‌کردند، بر عهده داشت. او با برادرش تیرداد، در برابر دولت یونانی سلوکیان به پا خاست و با تصرف دو ایالت هیرکانیا (گرگان) و پارت، دولت اشکانی را پایه‌گذاری کرد. جانشینان ارشک به مدت یک قرن برای گسترش و دفاع از قلمرو خود با سلوکیان جنگیدند و در زمان مهرداد اول (۱۳۸-۱۷۱ ق. م.) تمام فلات ایران به تصرف دولت اشکانی درآمد.^{۱} ایران در زمان اشکانیان دارای حکومت اشرافی فئودال بود. خانواده سلطنتی و شخص شاه بالاترین قدرت را داشتند و بعد از آنها قدرت در دست خانواده رؤسا و فرماندهان بود. همانند هخامنشیان، هفت طبقه دارای موقعیت ممتاز بودند. یکی از طبقات اجتماعی صاحب نفوذ روز افزون، روحانیان بودند که روسای آنها عضو مجلس شیوخ بودند.

۱. شورای کتاب کودک، ص ۱۸.

۲۶

تاریخ آموزش و پرورش در ایران

سازمان اجتماعی پارت‌ها بیشتر شبیه هرم جامعه فئودالی اروپای غربی در قرون وسطی بود. شاه در راس، طبقات ممتاز در بالای هرم و در زیر آن طبقه دبیران، بازرگانان و طبقه متوسط شهری بودند. روستاییان و بردگان پایین‌ترین طبقه جامعه بودند.^{۲} دو انجمن، کشور را اداره می‌کرد:

۱. انجمن شاهزادگان و بزرگان درباری و نماینده هفت خانواده بزرگ ۲. انجمن پیشوایان دینی یا مغ‌ها

آخرین پادشاه اشکانی یعنی اشک بیست و نهم از اردشیر بابکان شکست خورد و سلسله اشکانی مغلوب سلسله ساسانی شد.

موزش صنعت و پیشه

صنایع عمده دوره اشکانیان پارچه‌بافی، کوزه‌گری و فلزکاری بود که در کارگاه‌های کوچک دستی صورت می‌گرفت. سطح آموزش هنر در دوره اشکانیان از کیفیت خوبی برخوردار بود، برخلاف انحطاط در دوره سلوکیان، در این دوره شاهد مکتب‌ها و سبک‌های هنری هستیم. این سبک‌ها و مکتب‌های هنری از سنت‌های اصیل محلی ایرانی بهره می‌گرفت؛ مثلاً هنر پیکرتراشی و مجسمه‌سازی اشکانیان از جنبه‌های نیک هنر یونانی استفاده کرد و هنری نوین و مستقل به وجود آورد.^{۳}

شهرها در دوره اشکانی به شکل دایره ساخته می‌شدند. ساخت ساختمان‌ها برحسب وضع اقلیمی و نوع مصالح به شکل تخم‌مرغی یا قوسی معمولی بود. مصالح ساختمانی اشکانیان جز در معدودی ساختمان که از چوب و سنگ و طلا و جواهر و پارچه‌های زرنگار استفاده شد، بقیه از خشت، آهک و سنگ‌ریزه بود.

اشکانیان قصرها و بناهای خود را با تصاویر بزرگ زیبا و برجسته تزیین می‌کردند.^{۴}

۲. علی محمد الماسی، همان، ص ۹۳؛ عدنان مزارعی، تاریخ اقتصادی و اجتماعی ایران از آغاز تا صفویه. 3. همان، ص ۳۴۹. ۴. همان، ص ۳۳۷.

.

اشکانیان

۲۷

اهمیت و خدمت اشکانیان در تلاش و کوششی است که برای زنده کردن فرهنگ فراموش شده هخامنشی و تحویل آن به ساسانیان داشته‌اند.^{۵} فرهنگ یونانی در زمان حکومت سلوکی، در ایران گسترش یافت. حتی در ابتدا اشکانیان خود را فیلهلن یعنی دوستدار یونان می‌نامیدند. آنان حدود سیصد سال یعنی تا قرن اول میلادی زبان و خطّ یونانی را به کار می‌بردند. اما کم‌کم فرهنگ و تمدن یونانی در فرهنگ بومی ایران حل شد. سکه‌های اواخر دوره اشکانی و نقاشی‌های دیواری اشکانیان در کاخ کوه خواجه سیستان نمونه‌هایی از شکوفایی هنر اشکانی است.

در دوره اشکانی، ایزد مهر مهمترین خدا بود. پرستش مهر از ایران به امپراتوری روم و اروپا رسید. همچنین آیین‌های زرتشتی، یهودی، مسیحی و بودایی در دوران اشکانی رواج داشت.^{۶}

هدف و محتوای آموزش و پرورش

آداب و رسوم اشکانیان متأثر از هخامنشیان بود و همچون آنان هدفشان تربیت و پرورش فردی مفید برای جامعه و خانواده بود.^{۷} شاید بتوان هدف آموزشی دوره اشکانی را این طور بیان کرد که آموزگاران و مدیران و مربیان تمام سعی خود را به کار می‌بستند که بتوانند زبان پهلوی را از نارسایی‌های واژه‌های یونانی پاک کنند و آنها را نسبتاً سالم به نسل‌های بعد بسپارند. این زبان تقریباً همان زبان پهلوی ساسانی بود. حتی لهجه‌های پهلوی ساسانی تقریباً همان لهجه‌های زبان پهلوی اشکانی بود. فارسی امروز نیز صورت تغییر یافته زبان پهلوی ساسانی است.^{۸}

اشکانیان به زبان پارتی یا پهلوی اشکانی سخن می‌گفتند. زبان پهلوی اشکانی با پهلوی ساسانی چندان تفاوتی نداشت. اشکانیان ابتدا فرهنگ و تمدن و در نتیجه، زبان و خطّ یونانی

۵، علیرضا حکمت، همان، ص ۴۵۷. ۶. شورای کتاب کودک، همان، ص ۲۲. 7. علی محمد الماسی، همان، ص ۹۴. 8، علیرضا حکمت، همان، ص 170.

۲۸

تاریخ آموزش و پرورش در ایران

را پذیرفتند. ولی تدریجاً زبان آرامی جانشین آن شد. خطّ کتیبه‌های به دست آمده از آن دوران، خطّ میخی است. پارتیان برای نوشتن از پاپیروس و پوست آهو استفاده می‌کردند.^{۹}

عدد نویسی در زمان اشکانیان، هم از نظر شکل ارقام و هم از نظر نوشتن به طور کلی تغییر پیدا کرد. بدین ترتیب که اولاً طرز نوشتن از راست به چپ بود و ثانیاً رتبه‌های کوچک را سمت چپ مراتب بزرگ قرار می‌دادند. با همین اعداد ایرانیان باستان مباحث پیشرفته ریاضی مانند جذر و کعب را می‌آموختند.^{۱۰}

اشکانیان به جوانان سواری، تیراندازی و شیوه‌های جنگی را آموزش می‌دادند. جوانان می‌آموختند که در هنگام شکار، نیزه و شمشیر را چگونه به کارببرند.^{۱۱} خواندن و نوشتن برای طبقات ممتاز بود و صنعتگران و پیشه‌وران، حرفه و صنعت خود را به فرزندان خود می‌آموختند.

از برنامه آموزشی در دوره اشکانی اطلاع دقیقی در دست نیست. اما بر اساس شواهد موجود می‌توان آن را دنباله برنامه آموزشی هخامنشیان دانست. بنابراین، مواد درسی که به نوباوگان در برنامه سوادآموزی آنها آموزش داده می‌شد، همان مواد درسی دوره هخامنشیان بود، یعنی: علوم دینی، خواندن، نوشتن، حساب، علم‌الاشیاء، دروس عملی مانند کشاورزی و درختکاری. ضمناً مهمترین ماده درسی، تعلیمات دینی بود.^{۱۲}

روش تدریس آموزگاران

روش تربیتی در دوره اشکانیان روشی عملی بود که متناسب با احتیاجات ملی صورت می‌گرفت. تربیت نظامی را از کودکی و نوجوانی آغاز می‌کردند؛ یعنی افراد ضمن زندگی عادی خود می‌بایست تربیت نظامی را می‌آموختند. اشکانیان به انضباط و نظم توجه خاصی داشتند و تحمل سختی‌ها مثل سرما، گرما، تشنگی و گرسنگی جزو امور تربیتی آنان بود.^{۱۳} 9. علی محمد الماسی، همان، ص ۹۳؛ عدنان مزارعی، همان. ۱۰. علیرضا حکمت، همان، ص ۴۲۳.

۱۱. محمد حسین پیرنیا، توجه پادشاهان ایران به تعلیم و تربیت، صص ۱۱۳-۱۱۲. 12. علی محمد الماسی، همان، ص ۹۴.

۱۳. محمد حسین پیرنیا، همان، صص ۱۴-۱۳. .

اشکانیان

۲۹

روش سوادآموزی بدین ترتیب بود که ابتدا مطالب درسی برای دانش‌آموزان گفته می‌شد تا آنها به حافظه بسپارند. سپس از دانش‌آموزان می‌خواستند که مطالب گفته شده را بازگو کنند. بعد مطالب را بنویسند و بعد از روی نوشته بخوانند. در آخرین مرحله، دانش‌آموز می‌بایست، در صورت امکان، مطالب آموخته شده را به صورت عملی به معلم نشان می‌داد. دانش‌آموز در هنگام یادگیری مطالب دینی می‌بایست آنها را با صدای بلند بازگو می‌کرد.

معلم در هنگام آموختن و یاد دادن درس هر جا که لازم بود شاگرد را تنبیه می‌کرد. مراقبت معلم با مهربانی و روشی پدرانه همراه بود.^{۱۴}

دانش‌آموزان

تعلیم و تربیت مانند دوران هخامنشی عمدتاً محدود به خانواده اعیان و اشراف بود و روحانیان این امر را به عهده داشتند. سن و طول مدت تحصیل دانش‌آموز هم مانند دوره هخامنشی بود؛ یعنی دانش‌آموز از بدو تولد تا هفت سالگی در دامان خانواده تربیت می‌شد و از هفت تا پانزده سالگی دوره آموزش عمومی را می‌گذراند در ایران بودند دست آورند به شکار می‌پرداختند و^{۱۵} خانواده، شالوده تربیت کودک در خانواده ریخته می‌شد و آموزشگاه‌هایی نزدیک قصر شاهی برای تربیت جوانان وجود داشت.

آموزش‌های تخصصی در دوره اشکانی از پانزده سالگی شروع می‌شد و نوجوانان را برای پذیرش رشته‌های تخصصی آماده می‌کردند. فن سپاهیگری، فنون صنعتی و بالاخره آموختن علوم عالی یا آموزگاری از فنونی بود که نوجوانان می‌توانستند در آنها ادامه تحصیل بدهند. این برنامه تحصیلی که در دوره سلوکی رو به ضعف نهاده بود در دوران اشکانیان دوباره برقرار شد.^{۱۶}

۱۴. علی محمد الماسی، همان، ص ۹۵؛ عدنان مزارعی، همان. ۱۵. علی محمد الماسی، همان، صص ۹۵-۹۳: عدنان مزارعی، همان. ۱۶. همان، ص ۹۵؛ همان، ص ۲۲.

۲۸

تاریخ آموزش و پرورش در ایران

را پذیرفتند. ولی تدریجاً زبان آرامی جانشین آن شد. خطّ کتیبه‌های به دست آمده از آن دوران، خطّ میخی است. پارتیان برای نوشتن از پاپیروس و پوست آهو استفاده می‌کردند.^{۹}

عدد نویسی در زمان اشکانیان، هم از نظر شکل ارقام و هم از نظر نوشتن به طور کلی تغییر پیدا کرد. بدین ترتیب که اولاً طرز نوشتن از راست به چپ بود و ثانیاً رتبه‌های کوچک را سمت چپ مراتب بزرگ قرار می‌دادند. با همین اعداد ایرانیان باستان مباحث پیشرفته ریاضی مانند جذر و کعب را می‌آموختند.^{۱۰}

اشکانیان به جوانان سواری، تیراندازی و شیوه‌های جنگی را آموزش می‌دادند. جوانان می‌آموختند که در هنگام شکار، نیزه و شمشیر را چگونه به کارببرند.^{۱۱} خواندن و نوشتن برای طبقات ممتاز بود و صنعتگران و پیشه‌وران، حرفه و صنعت خود را به فرزندان خود می‌آموختند.

از برنامه آموزشی در دوره اشکانی اطلاع دقیقی در دست نیست. اما بر اساس شواهد موجود می‌توان آن را دنباله برنامه آموزشی هخامنشیان دانست. بنابراین، مواد درسی که به نوباوگان در برنامه سوادآموزی آنها آموزش داده می‌شد، همان مواد درسی دوره هخامنشیان بود، یعنی: علوم دینی، خواندن، نوشتن، حساب، علم‌الاشیاء، دروس عملی مانند کشاورزی و درختکاری. ضمناً مهمترین ماده درسی، تعلیمات دینی بود.^{۱۲}

روش تدریس آموزگاران

روش تربیتی در دوره اشکانیان روشی عملی بود که متناسب با احتیاجات ملی صورت می‌گرفت. تربیت نظامی را از کودکی و نوجوانی آغاز می‌کردند؛ یعنی افراد ضمن زندگی عادی خود می‌بایست تربیت نظامی را می‌آموختند. اشکانیان به انضباط و نظم توجه خاصی داشتند و تحمل سختی‌ها مثل سرما، گرما، تشنگی و گرسنگی جزو امور تربیتی آنان بود.^{۱۳} 9، علی محمد الماسی، همان، ص ۹۳؛ عدنان مزارعی، همان. ۱۰. علیرضا حکمت، همان، ص ۴۲۳.

۱۱. محمد حسین پیرنیا، توجه پادشاهان ایران به تعلیم و تربیت، صص ۱۱۳-۱۱۲. 12. علی محمد الماسی، همان، ص ۹۴.

۱۳، محمد حسین پیرنیا، همان، صص ۱۴-۱۳. _.

.

اشکانیان

۲۹

روش سوادآموزی بدین ترتیب بود که ابتدا مطالب درسی برای دانش‌آموزان گفته می‌شد تا آنها به حافظه بسپارند. سپس از دانش‌آموزان می‌خواستند که مطالب گفته شده را بازگو کنند. بعد مطالب را بنویسند و بعد از روی نوشته بخوانند. در آخرین مرحله، دانش‌آموز می‌بایست، در صورت امکان، مطالب آموخته شده را به صورت عملی به معلم نشان می‌داد. دانش‌آموز در هنگام یادگیری مطالب دینی می‌بایست آنها را با صدای بلند بازگو می‌کرد.

معلم در هنگام آموختن و یاد دادن درس هر جا که لازم بود شاگرد را تنبیه می‌کرد. مراقبت معلم با مهربانی و روشی پدرانه همراه بود.^{۱۴}

دانش‌آموزان

تعلیم و تربیت مانند دوران هخامنشی عمدتاً محدود به خانواده اعیان و اشراف بود و روحانیان این امر را به عهده داشتند. سن و طول مدت تحصیل دانش‌آموز هم مانند دوره هخامنشی بود؛ یعنی دانش‌آموز از بدو تولد تا هفت سالگی در دامان خانواده تربیت می‌شد و از هفت تا پانزده سالگی دوره آموزش عمومی را می‌گذراند در ایران بودند دست آورند به شکار می‌پرداختند و^{۱۵} خانواده، شالوده تربیت کودک در خانواده ریخته می‌شد و آموزشگاه‌هایی نزدیک قصر شاهی برای تربیت جوانان وجود داشت.

آموزش‌های تخصصی در دوره اشکانی از پانزده سالگی شروع می‌شد و نوجوانان را برای پذیرش رشته‌های تخصصی آماده می‌کردند. فن سپاهیگری، فنون صنعتی و بالاخره آموختن علوم عالی یا آموزگاری از فنونی بود که نوجوانان می‌توانستند در آنها ادامه تحصیل بدهند. این برنامه تحصیلی که در دوره سلوکی رو به ضعف نهاده بود در دوران اشکانیان دوباره برقرار شد.^{۱۶}

۱۴. علی محمد الماسی، همان، ص ۹۵؛ عدنان مزارعی، همان. ۱۵. علی محمد الماسی، همان، صص ۹۵-۹۳؛ عدنان مزارعی، همان. ۱۶. همان، ص ۹۵؛ همان، ص ۲۲.

۳۰

تاریخ آموزش و پرورش در ایران

کتابخانه معروف اشکانی، کتابخانه نسا و تورفان بود که آثار و اسناد مهمی را در خود جای داده بود.^{۱۷} می‌گویند که اصل داستان‌های ویس و رامین و درخت آسوریک به زبان پهلوی اشکانی در آنجا موجود بود.

17. علیرضا حکمت، همان. ص ۴۰۶.