آموزش و پرورش در دوره طاهریان
طاهریان (۲۰۵ تا ۲۶۱ ق)
بنیانگذار حکومت طاهریان، طاهربن حسین بود. زمانی که مأمون عباسی با برادرش امین بر سر خلافت درگیر شد، طاهر به عنوان فرمانده سپاه مأمون با تصرف بغداد و به قتل رساندن امین خدمتی مهم به مأمون کرد. به این سبب در سال ۲۰۵ قمری از طرف مأمون حکومت خراسان به او اعطا شد. مرکز حکومت طاهریان ابتدا شهر مرو بود؛ ولی بعد به نیشابور منتقل شد. طاهریان سالها با دشمنان خلیفه که دشمنان خود طاهریان هم محسوب میشدند میجنگیدند؛ مانند خوارج در سیستان و بابک خرم دین در آذربایجان.
از میان فرزندان طاهر، عبدالله بیش از همه مشهور است. او پس از پیروزی بر مخالفان برای مدتی آرامش را در خراسان برقرار کرد. علاقه عبداللّهبن طاهر به شعر و ادبیات و موسیقی، رشد فرهنگ و ادب را نیز به دنبال داشت. او به مسائل فرهنگی و شکوفایی اقتصادی قلمرو خود توجه خاصی داشت.
طاهریان بر ادب نظم و نثر عربی مسلط بودند؛ ولی در دربار خود به فارسی سخن میگفتند. گویند هنگامی که مأمون نخستین بار به مرو درآمد وی را با قصیدهای فارسی خوشآمد گفتند.^{۱}
نخستین تلاش در جهت تعلیمات عمومی
بعد از اسلام، نخستین بار در عهد طاهریان اندیشه تعلیمات عمومی پا گرفت. بارتولد، مورخ نامدار روسی مینویسد: «... حسن توجه عبداللّه (عبداللهبن طاهر) به طبقات پایین باعث شد که وی فکر تعلیمات عمومی را پیش بکشد و نظر خود را در سخنان زیرین به وضوح بیان
۱. عبدالحسین زرین کوب، حسین نصر، مرتضی مطهری، تاریخ ایران از اسلام تا سلاجقه، ج ۴، ترجمه حسن انوشه، تهران: امیر کبیر، ۱۳۶۳، ص ۹۳.
ایران در سدههای سوم و چهارم هجری
۶۹
کند: «دانش را باید در دسترس شایستگان و ناشایستگان گذارد. دانش خود میتواند از خویشتن دفاع کند و از ناشایستگان بگریزد.»
در آن زمان، حتی کودکان روستاییان فقیر هم به شهرها روی آوردند تا تحصیل دانش کنند؛ از جمله دو برادر «فرغونی» از دهکده فرغون در سال ۲۳۳ قمری از طرف پدر به سمرقند اعزام شدند. این دو برادر سه سال به کسب دانش پرداختند و معاششان را مادرشان با پشمریسی تأمین میکرد.^{۲}
جنگهای مستمر امرا و فئودالهای بزرگ با یکدیگر، اقتصاد مبتنی بر کشاورزی، دوربودن شهرها و روستاها از هم، بیم و وحشت فراوان سلاطین و دیگر طبقات ممتاز جامعه ایرانی از بیداری و بهروزی طبقات پایین و متوسط جامعه و نیز جهل و بیخبری اکثر مردم از حقوق و اختیارات انسانی خود، سبب گردید که فکر بدیع عبداللهبن طاهر یعنی نخستین طرفدار تعلیمات عمومی به صورت سنت و وظیفه عمومی درنیاید.
.
ا۲. مرتضی راوندی، سیر فرهنگ و تاریخ تعلیم و تربیت در ایران و اروپا، چ ۲، انتشارات پگاه، ۱۳۶۷، ص ۳۵.