سبک دوره بازگشت
) سبک دورهی بازگشت (اوایل قرن دوازدهم تا پایان قرن سیزدهم)
در دورهی بازگشت دو نوع شعر و سبک مورد توجه بود؛ اول قصیدهسرایی به سبک شاعران کهن و عهد سلجوقی در نزد شاعرانی مثل صبا، قاآنی، سروش و شیبانی. دوم: غزلسرایی به سبک عراقی بهخصوص سعدی و حافظ در نزد شاعرانی مثل مجمر اصفهانی و فروغی بسطامی و نشاط اصفهانی.
شاعران دورهی بازگشت بهشدت با سبک هندی، که بعد از بیدل به انحطاط کشیده شده بود، مخالف بودند و اظهارات آذر بیگدلی در تذکرهی آذر دربارهی صائب و سبک هندی بیانگر این طرز تفکر است. لذا آنان بهجای نوآوری در سبک، به تتبع در سبک قدما پرداخته و به این ننیجه رسیده بودند که نوآوری، در بازگشت به سبکهای گذشته و قدیم است. شگرد اصلی شاعران بازگشت در محور جانشینی است. شاعران با تغییر کلمات و عبارات شاعران سبکهای کهن، اشعار خود را میسرودند. و بدینگونه هم شکل اثر را عوض میکردند و هم محتوا را به طرز عجیبی دگرگون میساختند. خصوصاً به تقلید قافیه و ردیف و تضمین مصراع در اشعار خود بسیار علاقهمند بودند، لذا زبان شاعران دورهی بازگشت ابتدا خیلی خام و ابتدایی است؛ زیرا آنان بهدرستی در متون ادبی نفحص نمیکردند، اما در دورهی دوم این جریان در زبان آنان تعالی یافت و در شعر کسانی مانند سروش و قاآنی بهنسبت قوی گشت. ولی آنان بهدرستی قواعد زبان کهن را درنمییافتند و به همین دلیل بسیاری از ابیات ایشان در ساختار نحوی و صرفی دارای اشکال است. مثلاً کاربرد «یا»ی تشبیه یا حروف اضافهی مضاعف را بهدرستی نمیدانستند. همینگونه در واژهگزینی نیز به تقلید از اشعار امثال منوچهری، واژههایی چون حقیق، صهیق، نهیق و شقیق را در شعر میآوردند. در سطح فکری هم شعر دورهی بارگشت، شعر کهنه بود. آنان حتی به پدیدههای نو و تازه مثل تلگراف و تلفن به دیدهی سنتی مینگریستند و هیچگونه پویایی متناسب با عصر نداشتند. در سطح ادبی هم به غزل و قصیده اهمیت میدادند و قصیده را به سبک خراسانی و سلجوقی و غزل را به
۱۲۰
تاریخ ادب پارسی و...
سبک عراقی میگفتند. شعر سبک بازگشت نشان داد که ادبیات فارسی، خصوصاً شعر، آبستن تحول و نوآوری است و پیروی از سبک قدما راه چاره نیست.