مراسم سوگواری وکارکردهای آن
مراسم سوگواری وکارکردهای آن
بررسی علمی آداب و رسوم متضمن تحلیل روشنی در باب چگونگی پیدایش و شکل گرفتن آن و درک اهمیت و ضرورت آن در زندگی انسان است.
راه پرداختن به این امر، تحقیق درباره آداب و سنن و شعائر مذهبی است، یعنی آن دسته از اعمالی که کارشان حفظ انسجام و قداست بخشیدن به حوادث و پدیدههای زندگی انسان است مانند تولد، بلوغ، ازدواج، طلاق و مرگ.
آداب و رسوم، سنتها و اعتقادات از این طریق به شیوه زندگی انسان معنا و جهت میدهند. سنتها و رسوم فرد را با سایر اعضاء خانواده، طایفه و قبیله پیوند میدهد و ارتباط او را با مقولات و عوامل مادی و معنوی جامعه حفظ میکند. ریشه اصلی و مؤثر در برقراری این ارتباط پیوند و همبستگی عاطفی است که بین فرد و گروههای مختلف اجتماعی به وجود آمده و به تبع آن استمرار و دوام فرد و جامعه را ممکن میسازد. آداب و رسوم و سنن مختلف اجتماعی و مشارکت فرد در جریان اجرای آن تأثیر عاطفی را مضاعف میسازد. بنابراین، هیچ آیین و رسوم مذهبی، اجتماعی و فرهنگی را نمیتوان یافت که ریشه عمیقی در عواطف اجتماعی انسان نداشته باشد.
اجرای مراسم و سنن اجتماعی متضمن ایجاد ضوابط و مقررات خاص است که شناخت و تحلیل علمی این مراسم و سنن با نظامات، ضوابط و دستگاههای وابسته به آن، ملازمه
۱۸
سوگواریهای مدهبی در ایران
دارد. به سخن دیگر، تحلیل مراسم مذهبی و اجتماعی بویژه سوگواری به منزله نگریستن به نظامات یا دستگاههایی است که محتوا، شکل، وظایف و کارکردهای مختلف آنها را نشان میدهد.
بدینسان هر رسم یا آیین سازمان یافته مذهبی و اجتماعی باید از ادوات و ابزارهای خاص خود، که به وسیله آنها میتواند از عهده تبیین خود برآید، برخوردار باشد. لازم است نظامی از ارزشها، ابزارها، هنجارها و احکام وجود داشته باشد تا از طریق آن اسطورهها و سنتها مورد پشتیبانی قرار گیرند. وجود هنجارهای اخلاقی و اعتقادی مشترک، وابستگان و معتقدان به یک آیین و رسم خاص را به یکدیگر پیوند میدهد و به انسجام و پیوستگی جمعی میانجامد که فرآیند آن اجرای مناسک بر اساس مبانی و اصولی است که آن بنیادهای عقیدتی، مذهبی و اجتماعی را به وجود آورده است.
پذیرش حادثه مرگ به عنوان یک واقعیت و اعتقاد به روح و در نتیجه پیدایش اندیشه و عمل تجلیل از نیاکان و بزرگان ارتباط عمده دین و شعائر دینی را با آداب و سنن اجتماعی نشان میدهد. زیرا کارکرد اساسی انسان در پدیده مرگ اعتقاد به جاودانگی انسان است که از تسلیم او در مقابل مرگ و تباهی جلوگیری مینماید. یکی از عمدهترین شیوههای این مبارزه اجرای مناسک و آداب سوگواری است که کارکرد اساسی آن از طریق تقدس بخشیدن به سنتها تحقق پیدا میکند.
برانیسلاو مالینفسکی رابطه دین و مراسم سوگواری را چنین بیان کرده است:
۱. اعتقاد به جاودانگی نتیجه کشف و شهود عمیق عاطفی است که به وسیله مذهب معیاربندی میشود و از آیین فلسفی سرچشمه نگرفته است. اعتقاد انسان به زندگانی پیوسته یکی از عالیترین هدایای مذهب است... .
۲. آداب سوگواری و رفتارهای مرسومی که بلافاصله پس از مرگ کسی در بین بازماندگانش خودنمایی میکند میتوان به عنوان الگویی از اعمال مذهبی در نظر گرفت در حالیکه اعتقاد به جاودانگی و پیوسته بودن زندگی به جهان عدم را میتوان به منزله نمونهای از اعمال ایمانی به شمار آورد... .
مذهب انسان را از تسلیم شدن در برابر مرگ و تباهی میرهاند و برای به انجام رساندن این مهم، صرفاً از مشاهداتی که در رؤیاها و در عوالم اشباح و تخیلات صورت میگیرد استفاده میکند... .
سوگواری یک نهاد انسانی
۱۹
به نظر وی: اعمال و آداب مذهبی که همراه با صرف غذا و اطعام انجام میگیرند شعائر مذهبی و نثار قربانی، انسان را با نسبت و یا نیروهای برکتدهنده وفور نعمات مادی مربوط میکند. این اعمال جنبه زیستشناسانه کار کرد مذهب را نشان میدهد که ضرورت اجرای کل آداب و مراسم سوگواری را مشخص میسازد.^{۱}
درک و فهم ارتباط بین دین و زندگی و مرگ انسان ضمن اینکه ریشه اصلی شعائر و مناسک اجتماعی و مذهبی را روشن میسازد؛ اهمیت بررسی علمی دین را نیز آشکار میکند. زیرا فرآیند این بررسی کشف ضرورتها والزامات اجتماعی است که مبنا و منشاء آنها در ارزشهای اعتقادی نهفته است.
یکی از راههای عمده این بررسی، تحقیق در شعائر دینی است. یعنی آن دسته از اعمال مذهبی که کارشان قداست بخشیدن به بحرانهای زندگی انسان مثل تولد، بلوغ، ازدواج، طلاق و مرگ است.
مالینفسکی در تأکید بیشتر به کارکردهای دینی سوگواری مینویسد:
، من میخواهم تأکید کنم که دین را حتی در یکی از تجلیات آن نمیتوان بدون دارا بودن ریشههای استوارش در عواطف بشری مشاهده نمود. مجدداً مشاهده میکنیم که نیروی معنوی این اعتقاد نه فقط شخصیت خود انسان را تمامیت میبخشد بلکه برای، انسجام تار و پود زندگی اجتماعی نیز ضرورت دارد. ما به خصوص از روی صورتی که این اعتقاد در پرستش نیاکان و در برقرار کردن رابطه با مردگان به خود میگیرد میتوانیم نفوذ و اهمیت معنوی و اجتماعی آن را به تصور آوریم.^{۲}
آنچه حادثه مرگ را در جوامع متفاوت با برگزاری مراسم و اجرای شعائر مذهبی همراه میسازد؛ تأکید جامعه بر اجتماعی نمودن مرگ است. به سخن دیگر مرگ یک فرد در خانواده، طایفه، قبیله و ... صرفاً یک حادثه فردی تلقی نمیشود بلکه بخاطر تأثیر عاطفی عمیقی که فقدان یک فرد در جامعه به جای میگذارد و افراد را از وجود یکی از اعضایش محروم میسازد، آشفتگی عمومی ایجاد میکند. این آشفتگی زمانی بیشتر است که شخص متوفی از شخصیتهای معتبر و نخبگان دینی، سیاسی، علمی و ... جامعه باشد. به سخن ۱. برانیسلاو مالینفسکی، همانکتاب، صص ۸۰۰-۷۹۹. ۲. همان، صص ۸۱۰-۸۱۱
۲۰
سوگواریهای مدهبی در ایران
دیگر حادثه محروم شدن جامعه از حضور فرد، مسیر عادی زندگی را از هم میگسلد و بنیانهای روحی جامعه را به لرزه در میآورد.
به این ترتیب حادثه مرگ به مراتب فراتر از حذف یا فقدان یکی از اعضاء جامعه یا گروه اجتماعی است. زیرا این پدیده به طور موقت و تحت تأثیر غریزه صیانت نفس، انسجام و همبستگی گروه را تهدید میکند.
روی هم رفته، سوگواری و رفتار جاری را، که بلافاصله پس از مرگ کسی در بین بازماندگانش خودنمایی میکند، میتوان به عنوان الگویی از اعمال مذهبی مورد توجه قرار داد. رفتارهایی که در جوامع مختلف اعم از ابتدایی و متمدن در زمان مرگ افراد به ظهور میرسد؛ ضمن آنکه شباهتهای اعجابانگیزی با یکدیگر دارند پیچیدهتر از حد تصور به نظر میرسند.
عواملی که در جریان حادثه مرگ موجب پیدایی مراسم و آیینهای خاص میشوند، با آنکه برخی با یکدیگر متناقضاند، عبارتاند از: ۱. ترس از جسد بیجان متوفی ۲، ترس از شبح و روح متوفی ۳. عشق و علاقه به متوفی
۴. بیزاری از پیکر بیجان متوفی ۵. انزجار از مرگ و مبارزه با آن
عوامل فوق با آنکه از تجانس آشکاری برخوردار نیستند ولی انگیزههای مختلفی را برای ایجاد و اجرای مراسم خاص سوگواری به وجود میآورند. این مراسم به خودی خود در مراسم روحانی که در هنگام درگذشت زن یا مردی برگزار میشود، منعکس است. آنها به محافظت از جسد بیجان متوفی میپردازند؛ سپس شیوههای لازم برای کفن و دفن را پیشبینی میکنند، مراسم ختم برگزار میکنند، نزدیکترین بستگان متوفی از قبیل مادری که در سوگ پسر یا زنی که در سوگ شوهرش و ... نشسته همواره مقداری خوف و هراس آمیخته با عشق و علاقه دیندارانه از خود نشان میدهند ولی هرگز اتفاق نمیافتد که به ذکر عناصر منفی رفتار شخص متوفی در زمان حیاتش بپردازند.
روی هم رفته، در مراسم سوگواری هرگز معایب، نواقص و خطاهای متوفی ذکر نمیشود
سوگواری یک نهاد انسانی
۲۱
بلکه عمدتاً به بیان محاسن، نیکیها، خدمات، اعتقادات و ... وی پرداخته میشود.
اعضاء گروه یا جامعه برای انجام تشریفات خاصی به گروههای متعدد تقسیم میشوند و هر گروه به آمادهسازی مراسمی خاص میپردازد یکی برای تشریفات کفن و دفن، گروهی برای انتخاب محل مناسب برگزاری سوگواری، عدهای برای مراقبت از نزدیکان و بستگان متوفی و جمعی دیگر برای انجام فرایض مذهبی و ... گسیل میشوند.
بدین ترتیب، انجام مراسم سوگواری متضمن ایجاد یک نظام یا سازمان اجتماعی است که به طور همزمان و بر اساس فرهنگ و سنن پیشینیان و متناسب با نقش و منزلت اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و مذهبی شخص متوفی تشکیل میگردد.
در اکثر موارد عکسالعملهای بازماندگان به صورتهای زیر نمایان میگردد: ۱.گریه شدید و انفجاری ۲. خراشیدن سرو صورت 3. کندن موی سر
۴. مالیدن گل بر پیکر سوگواران ۵. سرهای نتراشیده یا ژولیده ۶. لباسهای نامتعارف یا ژنده
این اعمال نشان دهنده تألمات روحی شدید بازماندگان و افراد خانواده، قبیله و طایفه است که معمولاً پس از انجام مراسم کفن و دفن تغییر پیدا میکند. اکثر مراسم انجام شده افراد گروه را به سمت اجرای مراسم دیندارانه سوق میدهد که کارکرد آن حذف نابرابریها و هدایت جامعه به سمت افزایش همبستگی و انسجام اجتماعی است. تشریفاتی که به مناسبت مرگ اشخاص انجام میشود و رویدادهایی که اتفاق میافتد؛ در سراسر جهان از شباهت حیرتانگیزی برخوردارند که میتوان این تشریفات را به طریق زیر طبقهبندی نمود: ۱. پس از مرگ فرد نزدیکترین کسان و گاه تمامی اهل محل بر بالین وی گرد میآیند. ۲. مرگ که یک حادثه فردی و خصوصی است بدل به یک واقعه ایلی و همگانی میشود.
۳. برخی به تماشای پیکر بیجان شخص متوفی میپردازند. ۴. جمعی دیگر مقدمات روبرو شدن با واقعه را فراهم میسازند.
۲۲
سوگواریهای مدهبی در ایران
۶. عدهای به شستشوی جسد متوفی اقدام میکنند. (این امر امروزه به وسیله ستازمانهای
| ۵. عدهای به انجام فرایض دینی میپردازند |
| رسمی دولتی صورت میگیرد.) |
| ۷. سپس تدفین جسد انجام میپذیرد. |
| همراه است. |
| ۸ آغاز سوگواری |
| ۹. گریه و زاری که عمدتاً مبالغه آمیز است |
| موی سر تظاهر میکند. |
این مراسم با آیینهای فرعی از قبیل مسدود کردن و پوشاندن سوراخهای بدن شخص متوفی، بستن دست و پای شخص متوفی و بالاخره، به تماشای همگانی گذاردن جسد
۱۰. اجرای نمایش عملی تألمات روحی که به صورت خراشیدن سر و صورت و کندن
۱۱. نمایش همگانی سوگواری که نشانههای آن مالیدن گل به قسمتهایی از بدن، پوشیدن لباس مشکی یا سفید و ... سرهای نتراشیده یا ژولیده و لباسهای ژنده، استحمام نکردن و... ۱۲. دفن جسد در قبرهای روباز، غارها، قبرهای روبسته، رها کردن آن در بیابان، سوزاندن، رها کردن آن در قایق و سپردن آن به امواج و... ۱۳. احتراز از تماس با بدن مردگان
۱۴. در صورت تماس با بدن مرده باید به شستشوی بدن خود بپردازند.