موقعیت جغرافیایی ایران
(که ایران بهشت است و اقلیم عشق»
کشور باستانی ایران، بخشی از سرزمین کوهستانی و مرتفعی است که فلات ایران نام دارد. مرزهای فلات ایران در جنوب شامل؛ خلیج فارس و دریای عمان، در غرب؛ جلگه بینالنهرین و دامنههای غربی رشته کوههای زاگرس، در شمال، بخش علیای رود جیحون و دریای مازندران، استپهای صحرای ترکمن و رود کورا(کوروش) و در شرق جلگه رود سند و کوههای پامیر میباشد. این فلات کوهستانی که در منطقه معتدل نیمکره شمالی و در جنوب غربی آسیا قرار دارد، با توجه به جهت و ارتفاع کوههای آن دارای خصوصیات جغرافیایی بارزی است. محدوده جغرافیایی ایران امروز بخشی از فلات ایران است که با وسعتی حدود ۱،۶۳۳،۱۸۹ کیلومتر مربع، %۸/۶۲ کل آن را شامل میشود. این محدوده بین ۳ و ۲۵ تا ۴۷ و ۳۹ عرض شمالی نسبت به مدار استوا و ۵ و ۴۴ تاَ ۱۸ و ۶۳ طول شرقی نسبت به نصفالنهار گرینویچ قرار دارد^{۲}. مرزهای ایران امروز به خلیج فارس و دریای عمان در جنوب، کشورهای عراق و ترکیه در غرب، دریای مازندران در شمال، جمهوریهای ارمنستان و جمهوری،
۱- مرکز آمار ایران، سالنامه آماری کشور ۱۳۶۹ ص ۶.
2- مرکز آمار ایران، نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهر ماه ۱۳۶۵ کل کشور، ص ۱.
گذری بر جغرافیای ایران
آذربایجان در شمال غرب و جمهوری ترکمنستان در شمال شرق و کشورهای افغانستان و پاکستان در شرق محدود است. طول مرزهای ایران بالغ بر ۷،۸۱۷ کیلومتر مربع است که شامل: ۱-حدود ۱۲۰ کیلومتر مرز با جمهوری خودمختار نخجوان از محل التقای رودخانه «قره سوی فعلی» با «ارس» تا «علمدار».
۲- ۴۰ کیلومتر مرز با کشور ارمنستان از «علمدار» تا حوالی «اردوباد».
۳- ۴۶۸ کیلومتر مرز با کشور جمهوری آذربایجان از «اردوباد» تا بندر «آستارا».
۴- ۶۶۴ کیلو متر مرز در کرانههای دریای خزر با جمهوری آذربایجان، جمهوری فدراتیو روسیه، جمهوری قزاقستان و جمهوری ترکمنستان از بندر «آستارا» تا مصب رود «اترک». ۵ - ۹۶۰ کیلومتر مرز با جمهوری ترکمنستان از مصب رودخانه «اترک» تا دهانه «ذوالفقار».
۶- ۸۶۴ کیلومتر مرز با کشور افغانستان از دهانه «ذوالفقار» تا «ملک سیاه کوه». ۷- ۸۵۲ کیلومتر مرز با پاکستان از «ملک سیاه کوه» تا بندر «گواتر».
۸- ۲۰۲۵ کیلومتر طول کرانههای دریای عمان و خلیج فارس از بندر «گواتر» تا مصب «أروند رود».
۹- ۱۳۳۶ کیلومتر مرز با عراق از دهانه «فاو» تا «دالاپرداغ».
۱۰- ۴۸۸ کیلومتر مرز با ترکیه از «دالاپرداغ» تا «قره سوی سفلی» و «ارس».
نگاهی گذرا به مرزهای سیاسی ایران نشان میدهد که بخش عمده مرزهای ایران در شمال و غرب و جنوب، مرزهای طبیعی هستند. این مرزها به هر شکل که در طول تاریخ تغییر یافته باشند، عمدتاً بر عوارض طبیعی منطبقند و به همین دلیل شکل هندسی منظمی ندارند. تنها در بخش شرقی کشور مرزها تا حدودی با خطوط مستقیم و هندسی معین شدهاند، که حاصل دخالت نیروهای استعماری در قرون اخیر است^{۲}. مرزهای شمالی کشور نیز با اینکه بر
1 بولتن اخبار و اطلاعات، مرکز آموزشنِای دبپلماتیک وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، سال اول، شماره ۱۶، ۲۵ بهمن 1372، ص ۴۲.
۲. مررهای شرقی کشور به موجب عندنامه پاریس در ۱۲۷۳ ه. ق. (۱۸۵۷ م.) و همچنین حکمیت کلداسمیت ۱۲۸۸ ه . ق. (۱۸۷۲ م.) و قرارداد ۱۳۲۳ ه. ق، (۱۹۰۰ م.) با جدا شدن قسمتی از خاک ایران مشخص شدند.
۳. عوارض طبیعی منطبق هستند، لیکن تحت تأثیر فشارهای استعماری و دخالتهای توسعه طلبانه شکل گرفتهاند.
در شکل گیری پیکره جغرافیایی ایران، علاوه بر حدود و موقع جغرافیایی، موقعیت نسبی ایران نیز نقش برجستهای دارد. ایران کشوری است که میان کانونهای تمدنهای باستانی و قدیمی بشری واقع شده است. موقعیت آن در فاصله مراکز تمدنی مهمی چون چین و جلگه رودخانه سند در شرق و بینالنهرین و نیل در غرب و ارتباطات حاصل از مناسبات این مراکز از طریق ایران، بدان جایگاهی ممتاز در طول تکوین و تحول تاریخی تمدن بشری داده است.