گاز ایران
میادین گاز ایران از مهمترین میدانهای گازی دنیا محسوب میشوند. از جمله میدان گازی، «پارس جنوبی» که بین ایران و قطر مشترک است و میزان ذخایر بخش ایرانی آن ۱۰۰ تریلیون فوت مکعب برآورد شده است. این میدان از لحاظ موقعیت جغرافیایی و توان تولید از اهمیت بسزایی برخوردار است و با تکمیل فاز اول توسعه آن روزانه یک میلیارد فوت مکعب گاز حدود ۴۰ هزار بشکه مایعات گازی و ۲۰۰ تن گوگرد تولید خواهد شد. ایران به طور کلی ۳۲ میدان گازی دارد که ۲۶ میدان در خشکی و ۶ میدان در دریا قرار گرفتهاند و در این میادین چاههای زیادی حفاری شدهاند که در حال حاضر، حدود ۱۲۰ حلقه آنها فعال هستند. از مهمترین منابع گازی مستقل ایران میتوان از حوزههای پارس جنوبی - پارس شمالی، خانگیران - نار -کنگان، آغاز - دالان، سازند حوف و میدان مسلمان نام برد.
از زمان شکلگیری صنعت نفت در ایران تا حدود ۶۰ سال بعد گاز تولید شده همراه نفت سوزانده میشد. در اواخر دهه ۱۹۶۰ صنعت گاز پایهگذاری شد تا از به هدر رفتن این منابع عظیم انرژی جلوگیری شود. اما این صنعت در رژیم گذشته عمدتا جهتگیری صادراتی داشت.
در حقیقت شرکت ملی گاز ایران به دنبال رفع نیاز اتحاد جماهیر شوروی سابق به گاز بود. علاوه بر فروش مقادیر زیادی گاز با قیمت بسیار ناچیز به آن کشور، طرح احداث خط لوله عظیم دیگری نیز برای صدور حدود ۱۷ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی در سال (مستقل) به اروپای غربی، از طریق شوروی سابق، در دست بود. به علاوه کمی قبل از انقلاب، مذاکرات اولیه برای، توسعه میدان عظیم پارس و نیز صادرات گاز به کشورهای ژاپن و ایالات متحده انجام شد که اگر تمام این طرحها با موفقیت اجرا میشد ایران میتوانست در آینده به عاملی مهم در بازار گاز تبدیل شود. اما برخلاف این طرحهای بلند پروازانه صادراتی که قرار بود اجرا شود، برای استفاده مردم کشورمان از این انرژی تمیز و فراوان فعالیتهای جزئی و حاشیهای انجام میگرفت. طی ۱۳ سال اول فعالیت شرکت ملی گاز ایران، پیش از انقلاب، حدود ۵۰ هزار انشعاب به واحدهای، مسکونی و تجاری و آن هم عمدتا در شهرهای بزرگی مثل تهران، شیراز و اهواز واگذار شد. تعداد واحدهای صنعتی که در این دوره به شبکه گازرسانی متصل شدند ۲۷۷ واحد بود. پس از انقلاب اسلامی، که تاثیر مهمی بر ساختار اقتصادی ایران و نیز بازار انرژی جهانی داشت، شرکت ملی گاز ایران به ارزیابی و تجدید نظر در اولویتهایش پرداخت و جهت فعالیتهای خود را به سمت ارائه خدمات و دادن امتیاز به مردم تغییر داد. علاوه بر اینکه طرحهای صادراتی مذکور به تعویق افتاد یا لغو شد، با شوروی سابق راجع به افزایش منطقی قیمت گاز صادراتی به سطح موجه بازار و تغییر شرایط موافقتنامه قبلی - با توجه به شرایط متغیر جهان - مذاکره شد. این مذاکرات به دلیل برآورده نشدن تقاضاهای منطقی و منصفانه شرکت ملی گاز متوقف شد. به دنبال این قضایا جریان صادرات گاز به کشور شوروی سابق متوقف شد و در پاسخ به تقاضای، روزافزون واحدهای مصرف کننده صنعتی، مسکونی و تجاری، IGAT I کلا ً به تامین نیازهای گازی مراکز صنعتی داخلی و ساکنان مناطق نزدیک اختصاص یافت. طرح IGAT II هم که در ابتدا به تعویق افتاد مجددا همانند IGAT I در جهت تامین نیازهای مردم کشور راهاندازی شد. امروزه در راستای تحقق اهداف فوق، شبکهای به طول بیش از ۹,۱۰۶ کیلومتر وجود دارد که تا پایان سال ۱۳۷۴ کل خطوط لوله انتقال موجود فشار قوی امکان تغذیه بالغ بر ۲۴۳ شهر، ۲۲ نیروگاه گازسوز و بیش از ۱۲۰۰ واحد صنعتی کشور را فراهم آورده است. تا پایان سال ۱۳۷۴ نیز مجموعا ۳۸,۹۷۱کیلومتر شبکهگذاری و ۲,۲۳۹,۴۰۰ انشعاب در کشور احداث شد. در حال حاضر ۵ پالایشگاه در کشور فعالند که مهمترین آنها عبارتند از:
- پالایشگاه بیدبلند: این پالایشگاه در سال ۱۹۷۰ در منطقه آغاجاری در خوزستان برای پالایش گاز مایع تاسیس شد و ظرفیت پالایش آن ۳۴ میلیون متر مکعب در روز است.
- پالایشگاه شهید هاشمینژاد (خانگیران):کار تاسیس این پالایشگاه در سال ۱۹۷۵م آغاز شد. ظرفیت سهمیه روزانه آن ۲۵۰/۱ میلیون فوت مکعب میباشد. این پالایشگاه که در ۳۰ کیلومتری سرخس واقع در استان خوزستان قرار دارد از نظر کیفیت تولید گاز مایع میتواند بهترین و پیچیدهترین واحد از این نوع در جهان محسوب شود. این پالایشگاه در سال ۱۹۸۵ به مرحله بهرهبرداری رسید و ظرفیت روزانه آن در حال حاضر ۲۱ میلیون متر مکعب است.
- پالایشگاه ولیعصر{عج} (کنگان): که در استان بوشهر و در ۲۵۰ کیلومتری جنوب شرقی بندرعباس و ۲۰۰ کیلومتری جنوب شیراز واقع شده است. ظرفیت پالایش روزانه آن حدود ۸۰ میلیون متر مکعب در روز است که فاز اول آن در سال ۱۳۶۸ ه ش (۱۹۹۰ م) به بهرهبرداری رسید. از دیگر پالایشگاههایگازکشورکه به بهرهبرداری رسیده میتوان از پالایشگاه آغاز - دالان و سرخون نام برد که اولی در استان فارس و دومی در استان بوشهر واقع است. ظرفیت پالایش آنها به ترتیب ۴۰ و ۱۴ میلیون متر مکعب در روز است و هر دو در سال ۱۳۷۵ ه ش به بهرهبرداری رسیدند. صنعت گاز ایران از امتیازات بالقوه خوبی برای کسب موفقیت در بازاربینالمللی گاز برخوردار است زیرا از نظر ذخایر گازی دومین کشور در سطح جهان است و با داشتن شبکه وسیع خطوط لوله گاز و بهرهمندی از نیروهای متخصص و مجرب و واقع شدن بین خاور دور و آسیای میانه و اروپا میتواند منابع گاز خود را به کشورهای همسایه و حتی کشورهای اروپایی متصلکند. البته در این زمینه طرحها و مطالعاتی هم صورتگرفته که بعضی از آنها با جدیّت دنبال میشوند از جمله طرح انتقالگاز ترکمنستان به اروپا از طریق ایران و طرح انتقال گاز ایران به کشورهای پاکستان، ترکیه و هندوستان. از دیگر موفقیتهای شرکت ملی گاز ایران میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- راهاندازی واحد تولید گاز شهید هاشمینژاد در منطقه خانگیران (خراسان) که شامل سه واحد پالایشگاهی هر یک با ظرفیت ۵/۷ میلیون متر مکعب در روز است. این واحد پالایشگاهی در سال ۱۹۸۳ توسط رئیس جمهور وقت افتتاح شد.گاز (شیرین) این پالایشگاه از طریق شبکه خطوط لولهای به طول ۸۰۰ کیلومتر استانهای خراسان و مازندران و نیز نیروگاه ۱۴۴۰ مگاواتی «نکا» (واقع در سواحل دریای خزر) را تغذیه میکند. شاخههای فرعی این شبکه هم اکنون به شهرهای مشهد، سرخس، نیشابور،گرگان، بهشهر و دیگر شهرهای واقع در مسیر نیز کشیده شده است.
- ساخت و نصب دومین خط لوله سراسری ایران که برای انتقال گاز به اروپای غربی از میدانهایگاز مستقل نار و کنگان به سوی مرزهایکشور شوروی سابق (کشورهای تازه استقلال یافته) کشیده شده است. این سیستم خطوط انتقال مشتمل بر ۱۰۳۰ کیلومتر لوله است که در سال ۱۹۸۳ تکمیل و راهاندازی شد.
- ساخت و نصب خط لوله کازرون - شیراز (در استان فارس) به طول ۵/۹۳ کیلومتر که در سال ۱۹۸۷ راهاندازی شد.
- ساخت و نصب شبکه خطوط لولهای شامل ۸۷ کیلومتر در دو خط موازی از گویم به مرودشت برای رفع نیاز طرح توسعه کود شیمیایی شیراز که در سال ۱۹۸۴ راهاندازی شد.
- ساخت و نصب خط لوله دلیجان - اراک - ملایر - همدان که در سال ۱۹۸۸ راهاندازی شد.
- ساخت و نصب شبکه خط لوله سرخون به بندرعباس شامل شبکهای به طول ۵۰ کیلومتر.
این سیستم پس از جداسازی انواع گازهای مایع موجود ذخیره غنیای برای تغذیه نیروگاه بندرعباس تهیه میکند. این طرح در سال ۱۹۸۶ راهاندازی شد.
- ساخت و نصب شبکه انتقالی به طول ۳۶۵ کیلومتر که شهرهای مختلف از جمله شادگان، شوشتر، قمشه،گلپایگان، کاشان، شاهینشهر، شهرکرد و کوه نمد را زیر پوشش میگیرد. - ساخت و نصب شبکه خطوط گازرسانی در ۴۴ شهر و بیش از ۷۰ روستا، همچنین توسعه شبکههای گازرسانی تهران، اصفهان، شیراز، مشهد و اهواز.
نیز نگاه کنید به
- منابع و ذخایر ایران
- ذخایر مس ایران
- ذخایر نفت خام ایران
- صنایع پتروشیمی
- صنایع سنگین
- پالایشگاه های نفت
- صنعت آهن و فولاد
منبع اصلی
مریدی، سیاوش (1380). کتاب ایران: اقتصاد. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.