کتابخانه های آشوریان ایران

آشوريان ايران

كتابخانه‌های دوران طلایی آشوریان ایران در عرصه علم و دانش مربوط به سال‌های قبل از اسلام و چند سده پس از آن است كه آشوریان بیشترین تحصیل كردگان و دانشمندان را در جوامع ایران آن روزگار داشتند؛ از میان آنان مترجمان عالیقدری برخاستند كه كتب علمی و فلسفی و، به‌طور كلی، علوم متداول آن زمان اروپا را از زبان یونانی به زبان سریانی و سپس عربی ترجمه كردند و اسباب انتقال علوم یونانی را به جهان اسلام فراهم ساختند (18: 6). بیمارستان‌ها و مدارس طب، از جمله جندی شاپور را تأسیس كردند و مدت چهارصد سال اداره آن را برعهده داشتند. نام ده‌ها تن از آنان به‌عنوان مترجم، مؤلف، پزشك، و معلم مدارس عالی در متون مختلف آمده است (15: 10-23؛ 9: 241-267؛ 2: 135-159؛ 16: 41-45؛ 19: 23-100؛ 1: 183-505؛ 12: 559-564؛ 3: 445-536؛ 6: 91-169؛ 7: 111-197؛ 10: 1600).

پس از كشتارهای هولناك آشوریان به‌دست عوامل غازان‌خان و تیمور، این قوم در كوهستان‌ها متواری شدند و این سرگردانی یكی دو قرن طول كشید (4: 224؛ 17: 715؛ 20: 120؛ 14: ج 1، ص 185؛ 33: 4-5، 265؛ 32: 145). این رویداد چنان آشوریان را به قهقرا كشاند كه پس از بازگشت از مناطق كوهستانی، فقط روحانیان دارای سواد بودند. این افراد، كه به تربیت جوانان همت گماشتند، صاحب مجموعه كوچكی از كتاب‌های خطی بودند كه خود تهیه می‌كردند (14: ج 2، ص 25). فقر و بی‌سوادی آشوریان در تمام طول سده‌های 15 تا 18 م. ادامه داشت. در قرن نوزدهم مدارس متعدد ایجاد شد و دانش و فرهنگ توسعه یافت. در 18 ژانویه 1836 نخستین مدرسه پسرانه و سال بعد اولین مدرسه دخترانه تأسیس گردید (30: 250) و با فزونی افراد باسواد، نیاز به كتاب نیز افزایش یافت. نخستین چاپخانه بزرگ و مجهز به‌منظور چاپ كتاب به زبان آشوری در 7 نوامبر 1840 وارد ارومیه شد و چون با ورود متخصص چاپ همراه بود، بلافاصله دستگاه‌های آن نصب گردید و پس از انجام آزمایش‌های مقدماتی، در 21 نوامبر همان سال رسمآ آغاز به‌كار كرد و نخستین محصول آن، دعایی بود كه بر روی قطعات مقوّا به‌زبان قدیمی آشوری چاپ و میان مردم توزیع شد.

در 30 نوامبر، چاپ مزامیر به‌زبان قدیم، كه كشیشان سخت مشتاق آن بودند، آغاز گردید (29: 46) و این نخستین كتابی بود كه با حروف سربی به چاپ می‌رسید. سال بعد، كتاب دیگری از روی نسخه‌ای خطی كه در اختیار كشیشان محلی بود عینآ چاپ شد كه >لزوم قلب جدید < (1841 م.) نام داشت و شامل ترجمه زبور 51 به‌زبان آشوری محاوره‌ای (دعای معروف مسیحیان - ای پدر ما كه در آسمانی -) و مختصری تعلیمات دینی بود (29: 47). این چاپخانه از آغاز تا سال 1918، به‌جز مدت كوتاهی كه فعالیت آن به‌دستور ژنرال عسگرخان فرمانده قوا و نماینده حكومت در ارومیه محدود گردید، پیوسته فعال بود و تا سال 1910 بیش از 300 عنوان كتاب كوچك و بزرگ مذهبی و درسی به طبع رساند (114:8). این چاپخانه به هیأت مذهبی پروتستان تعلق داشت (47:24؛ 5: 10). متأسفانه كتاب‌های چاپی محصول این چاپخانه نگهداری نشده و حتی فهرستی نیز از آنها تهیه نگردیده است. یكی از اعضای علاقه‌مند هیأت مذهبی تعدادی از این كتاب‌ها را به كتابخانه موزه متروپولیتن نیویورك اهدا كرده و آنچه در كتابخانه ملی برلین وجود دارد نیز توسط پروفسور ادوارد زاخائو گردآوری شده است (29: 51).

دانشمندانی همچون هنری مارتین پركینز (فرزند دكتر ژوستین پركینز)، روفوس اندرسون ، روزنبرگ ، پیتر كاورو ، و دكتر رودلف ماتسوخ كوشیده‌اند عناوین كتاب‌های منتشرشده توسط این چاپخانه را تهیه كنند، ولی فهرست آنان ناقص و نارساست. از مؤلف یا مترجم، سال انتشار، تعداد صفحات، و اندازه و قطع كتاب‌ها مطلقآ ذكری به‌میان نیاورده‌اند (21: ج 2، ص 516-518؛ 26: 639-642؛ 27: 192؛ 31: 151-155).

مهم‌ترین كار این چاپخانه، چاپ كتاب مقدس به دو زبان قدیم و جدید آشوری است كه كتاب‌های مذهبی تعلیمات دینی، و پس از آن درسنامه‌ها و ترجمه كتاب‌های داستانی مذهبی خارجی از دیگر تولیدات این چاپخانه است. جهت تدریس در دانشكده طب ارومیه نیز تعداد اندكی كتاب تشریح و بهداشت به چاپ رسیده است (21: ج2، ص 516-518؛ 639:26-642؛ 190:27-192؛ 151:31-155).

چندی نگذشت كه محل سكونت آشوری‌ها، یعنی ارومیه، عرصه رقابت هیأت‌های مذهبی گوناگون شد. لازاریست‌های كاتولیك فرانسوی دومین چاپخانه را در سال 1874 به ارومیه آوردند (28: 111). در مدت 43 سالی كه این چاپخانه دایر بود تخمین زده می‌شود كه حدود 50 كتاب در آن به چاپ رسیده باشد (22: 399). مدیریت این چاپخانه ابتدا برعهده ابا سولومون (كشیش دزیره سولومون ) بوده و پس از درگذشت وی توسط دانشمند شهیر آشوری، اسقف توماس اودو اداره شده است (28: 112) و میرزا داوود بنیامین كلدانی ، كه بعدها به اسلام گرویده، مدتی اداره نشریات این چاپخانه را برعهده داشته است (11: مقدمه، ص "ده"). كتاب‌های انجیل، كلیله و دمنه، و دستور زبان فرانسوی از مهم‌ترین كتاب‌هایی هستند كه به زبان آشوری در این چاپخانه به چاپ رسیده است (27: 192).

سومین چاپخانه را اعضای میسیون اسقفی كانتر بوری انگلستان در سال 1881 به ارومیه آوردند و پنجاه عنوان كتاب چاپ كردند كه از جالب‌ترین آنها كتاب صرف و نحو زبان فارسی به‌زبان آشوری است (23: 35-73).

پس از آنكه جمعیت آشوری‌ها در تهران افزایش یافت اقدام به تهیه چاپخانه‌ای با عنوان "چاپخانه سازمان جوانان آشوری" كردند و چاپخانه خصوصی دیگری نیز در تهران احداث گردید كه آن را "خنین" نامیدند. در این دو چاپخانه جمعآ حدود 70 كتاب چاپ شده است.

كتابخانه‌ها. در سال 1898 كتابی به‌زبان آشوری در ارومیه به چاپ رسید كه حاوی فهرست 232 نسخه خطی بود كه میسیونرهای پروتستان در كتابخانه دانشكده ارومیه جمع‌آوری كرده بودند. این فهرست با عنوان <فهرست كتب خطی زبان آشوری در كتابخانه هیأت مذهبی امریكایی ارومیه> توسط استاد زبان آرامی/ سریانی دانشكده كه اوشانا سارّو] نام داشت تهیه شده بود (14: ج 2، ص 257-273). در مقدمه این كتاب به این موضوع اشاره شده كه، علاوه بر نسخ خطی، از كتبی كه در خود ارومیه به چاپ رسیده بود تعدادی وجود داشته كه اگر كتاب‌های زبان‌های خارجی بر آن اضافه شود، كُل كتاب‌های موجود در این كتابخانه را می‌توان 1500 جلد برآورد كرد (كتب خارجی شامل كتاب‌های درسی و داستان‌های مذهبی بود كه برای ترجمه یا قرائت محصلان، از خارج وارد كرده بودند). سیاهه موضوعی كتاب‌های خطی این كتابخانه چنین است:

َ این كتابخانه در خلال جنگ جهانی اول كه شهر ارومیه كانون جدال نیروهای متخاصم داخلی و خارجی بود برچیده شد (13: 39-45).

كشیشی آشوری به نام یرونیسان كه عضو میسیون كانتربوری انگلستان بود در ارومیه اقدام به جمع‌آوری كتب و ایجاد كتابخانه شخصی كرد.این شخص، كه به مسترنیسان معروف بود، توانست تعداد 25 نسخه خطی به‌زبان آشوری را جمع‌آوری كند كه تعدادی از آنها را دانشمندانی چون ریچارد آر.جی.اچ. گوتهیل در سال 1889، جیمس آلن مونتگمری در سال 1920، و ویلیام. اف. مكومبر در سال 1965 مورد بازدید و مطالعه قرار داده‌اند (25: 94).

هیچ یك از كتابخانه‌های مورد اشاره در جدول 1 كارمند ندارد و برگه‌دانی نیز برای آنها تهیه نشده است. این كتاب‌ها در جایی ثبت نشده و رده‌بندی موضوعی نیز در مورد آنها صورت نگرفته است.

مآخذ:

1) ابن ابی اصیبعه، احمدبن قاسم. عیون‌الابناء فی الطبقات‌الاطباء. ترجمه جعفر غضبان؛ محمود نجم‌آبادی. تهران: دانشگاه تهران، 1349؛

2) ابن جلجل، سلیمان‌بن حسان. طبقات‌الاطباءوالحكماء. ترجمه محمد كاظم امام. تهران: دانشگاه تهران، 1349؛

3) ابن‌ندیم، محمدبن اسحق. الفهرست. ترجمه محمدرضا تجدد. تهران: امیركبیر، 1366؛

4) اشپولر، برتولد. تاریخ مغول در ایران. ترجمه محمود میرآفتاب. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1365؛

5) الدر، جان. تاریخ میسیون امریكایی در ایران. ترجمه سهیل آذری. تهران: نورجهان، 1333؛

6) الكود، سیریل لوید. تاریخ پزشكی ایران. ترجمه محسن جاویدان. تهران: اقبال، 1352؛

7) همو. تاریخ پزشكی ایران و سرزمین خلافت شرقی. ترجمه باهر خرقانی. تهران: امیركبیر، 1356؛

8) اورشان، اپریم. "ادبیات طی 75 سال بشارت". اشعه نور. ج. 61، 12 (سال 1910 م.): 114؛

9) اولیری، دلیسی اوتر. انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی. ترجمه احمد آرام. تهران: دانشگاه تهران، 1342؛

10) بهرامی، اكرم. "آل بختیشوع". وحید، 98 (بهمن 1350): 1600؛

11) داوود، عبدالاحد. محمد (ص) در انجلیل و تورات. ترجمه فضل‌الله نیك آئین. تهران: نشرنو، 1361؛

12) زیدان، جرجی. تاریخ تمدن اسلام. ترجمه علی جواهر كلام. تهران: امیركبیر، 1369؛

13) سارّو، اوشانا. فهرست كتب خطی زبان آشوری موجود در كتابخانه كالج ارومیه. ارومیه: چاپخانه میسیون امریكایی، 1898 م.؛

14) سرمس، پیره. تاریخ ادبیات آشوری. تهران: چاپخانه خُنین، 1341؛

15) صفا، ذبیح‌الله. تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تا اواسط قرن پنجم. تهران: دانشگاه تهران، 1331؛

16) قفطی، علی بن‌یوسف. تاریخ‌الحكماء قفطی. به كوشش بهین دارائی. تهران: دانشگاه تهران، 1371؛

17) گروسه، رنه. امپراطوری صحرانوردان. ترجمه عبدالحسین میكده. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1365؛

18) محقق، مهدی. "فلسفه در جهان معاصر". اطلاعات، 18 اسفند 1378؛

19) نجم‌آبادی، محمود. تاریخ طب در ایران پس از اسلام. تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه چاپ و انتشارات، 1366؛

20) والدبورگر، آندریاس. مبلغان آلمانی در ایران. ترجمه علی رحمانی و دیگران. تهران: وزارت امور خارجه، مركز چاپ و انتشارات، 1378؛

21) Anderson, Rufus. History of Missions of the American Board of Commissioners for Foreign Missions to the Oriental Churches. Boston: Congregational Publishing Society, 1872;

22) Chatelet, Aristide. "La Mission Lazariste en Perse". in Revue d¨Histoire des Missions. Paris, 1939, PP. 399-401;

23) Coakley, J. F. "The Archbishop of Canterbury's Assyrian Mission Press". Journal of Semitic Studies. Vol. XXX, No.1 (Spring 1981): 35-73;

24) Idem. "Edward Breath and the Typography of Syriac". Harvard Library Bulletin. Vol.6, No.4 (Winter 1995): 47;

25) Coakley, J. F.; Neesan, Yaroo M. "A Missionary to his Own People". Aram. No.5 (1993): 87-100;

26) Kawerau, Peter. Amerika und Die Orientalischen Kirchen. Berlin: Waltern de Gruyter & Co., 1958;

27) Macuch, Rodolf. Geschichte der Spat-und Neusyrischen Literature. Berlin: Walter de Gruyter, 1976;

28) Murre-van den Berg, H.L. From a Spoken to a Written Language. Leiden: Nederlands Institute Voor Het Nabije Oosten, 1999;

29) Perkins, Henry Martin. Life of Rev, Justin Perkins, D.D. Chicago: Woman's Presbyterian Board of Missions of the Northwest, 1887;

30) Perkins, Justin. A Residence of Eight Years in Persia. New York: N.Y.M.W. Dodd, 1843;

31) Rosenberg, I. Lehrbuch der Neusyrischen. Leipzig: A. Hartleben's Verlag, 1903;

32) Wigram, W.A. The Assyrians and their Neichbours. London: G. Bell & Sons, 1929;

33) Idem. The Cradle of Mankind. London: Adam & Charles Black, 1914.

1. [1]Necesity of a New Heart
2. [2]Edward Sachau
3. [3]Henry Martin Perkins
4. [4]Rufus Anderson
5. [5]Rosenberg
6. [6]Peter kawerau
7. [7]Rudolf Macuch
8. [8]Aba Salomon
9. [9]Des'irÅ Salomon
10. [10]Mar Thomas Audo
11. [11]Mirza David Benyamin Kaldani
12. [12]Canterbury
13. [13]Catalogue of Syriac Manuscripts in the American MissionLibrary at Uroomiah
14. 14]Oshana Sarro
15. [15]Yarro Nissan
16. [16]R.J.H. Gottheil
17. [17]J. Montgomery
18. [18]W. Macomber
19. [19]Hannibal Gevargis

منبع اصلی

آشوریان ایران، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

هانیبال گورگیز