محمدفؤاد سزگین

محمدفؤاد سزگين در سال /1924 1343ق. در استانبول متولد شد. تحصیلات مقدماتی را در همان جا آغاز كرد و پس از اتمام دوره دبیرستان وارد دانشكده هندسه استانبول شد، اما آن را رها كرد و به ادامه تحصیل در "مؤسسه شرق‌شناسی" دانشكده ادبیات دانشگاه استانبول پرداخت. وی با تلاش مستمر توانست در 1947 در سن 23 سالگی مدرك كارشناسی ارشد خود را در رشته "مطالعات شرق‌شناسی" و به‌دنبال آن، دكترای خود را در رشته "علوم اسلامی پژوهش‌های ایرانی و فلسفه" در 1950 اخذ كند. سزگین مدت‌ها در گروه پژوهش‌های اسلامی دانشگاه استانبول به فعالیت علمی و پژوهشی پرداخت (:5 16). در 1960 به دلایل سیاسی، مؤسسه پژوهشی خود و چندی بعد زادگاهش، استانبول، را ترك كرد و با یاری دوستش، والی هارتنر، راهی فرانكفورت شد. هارتنر مؤسسه‌اش را در اختیار او قرار داد تا وی كتابش، تاریخ التراث العربی، را كامل كند. سزگین برای قدردانی جلد اول كتابش را تقدیم او كرد (:7 31).

سزگین علاوه بر تحقیق و پژوهش، كرسی تدریس در رشته تاریخ علوم طبیعی و علوم عربی اسلامی در دانشگاه فرانكفورت را به‌دست گرفت و اینك بیش از 40 سال است كه در آنجا به تدریس و پژوهش مشغول است و برای گسترش تحقیقات تاریخ علوم اسلامی و تداوم طرح‌های پژوهشی در این حوزه در 1970 تأسیس "مؤسسه تاریخ علوم اسلامی و عربی" را به مركز اروپا پیشنهاد كرد كه با تلاش او در 1981-1982 شكل گرفت. این مؤسسه وابسته به دانشگاه فرانكفورت است و كتاب‌های مهمی منتشر كرده كه در واقع حاصل خدمات سزگین است. هم‌اكنون وی رئیس مؤسسه است. نخستین اقدام عملی وی برای مؤسسه مذكور، اهدای كتابخانه شخصی‌اش بود كه بین 000,16-000,20 جلد كتاب برگزیده داشت و جایزه‌ای كه از ملك فیصل به‌خاطر ترجمه كتاب تاریخ التراث العربی از آلمانی به عربی دریافت كرده بود (:5 16؛ :10 173؛ :4 242-243).

فؤاد سزگین دارای تألیفات زیادی است. مهم‌ترین اثر او تاریخ التراث العربی، در كتابشناسی و فهرستنگاری نوشته‌های عربی ـ اسلامی (كه به مواریث مكتوب اسلامی نیز شهرت دارد) است. این اثر در 12 جلد منتشر شده است؛ آن گونه كه در >فهرست كتاب‌های چاپی درباره خاورمیانه <آمده، قرار است 14 جلد باشد (:3 بیست و هشت). نوشته‌های عربی ـ اسلامی از ابتدای قرن اول تا سال 430ق. را شامل می‌شود و با جامعیتی مناسب توانسته است در پاره‌ای از علوم اسلامی تحقیقات و دستاوردهای شایان توجهی در حوزه پژوهش، به‌ویژه تاریخ و مواریث مكتوب جهان اسلام عرضه كند، و نواقص و كاستی‌ها را جبران كند (:1 4؛ :5 16؛ :9 18).

این اثر برای نخستین بار در 1967م، به زبان آلمانی باعنوان <Geschichte der Arabischech Schrrifttums>در مؤسسه بریل لیدن منتشر شد و تا 1984 نُه جلد در موضوعات زیر به‌تدریج منتشر شد: جلد اول) علوم قرآنی (شامل قرائات و تفاسیر)، حدیث، تاریخ، فقه، عقاید و تصوف؛ جلد دوم) شعر؛ جلد سوم) پزشكی ـ داروسازی، جانورشناسی ـ دام‌پزشكی؛ جلد چهارم) كیمیا ـ شیمی، گیاه‌شناسی ـ كشاورزی؛ جلد پنجم) ریاضیات؛ جلد ششم) نجوم؛ جلد هفتم) احكام نجوم؛ جلد هشتم) فرهنگ‌نگاری؛ و جلد نهم) دستور زبان است.

از سال 1984 وقفه‌ای 16 ساله در انتشار این كتاب پیش آمد و سزگین برای این نه جلد، نمایه‌ای درهمكرد در 604صفحه، منتشر كرد. در سال 2000 سه جلد 10، 11، و 12 در زمینه جغرافیا و نقشه‌نگاری منتشر شد (:1 4؛ :2 28؛ :7 12). جلد سیزدهم فلسفه و منطق است و جلد چهاردهم آشنایی با تاریخ دانش و شناخت در كشورهای اسلامی است (:3 بیست‌وهشت).

فؤاد سزگین در مقدمه اثرش گفته است كه در آغاز قصد داشته است كتاب >تاریخ ادبیات عربی< اثر شرق‌شناس آلمانی، كارل بروكلمان (1867-1956) را با افزودن نسخه‌های خطی موجود در استانبول تكمیل كند، اما در جریان كار از طرح نخست چشم پوشیده و تصمیم گرفت از سویی، در حد امكان تمامی فهرست‌ها و پژوهش‌هایی را كه پس از اثر بروكلمان انتشار یافته بود در اثر خود بگنجاند، و از سویی دیگر درباره ادبیات چاپی و نسخه‌های خطی دست به‌تحقیق مستقل بزند (:8 سی و یك).

هم‌اكنون، بیش از چهل سال از تألیف این اثر می‌گذرد. سزگین در این مدت برای جمع‌آوری آگاهی‌های لازم در تألیف این اثر، به نقاط مختلفی از خاور و باختر جهان سفر كرده و به غیر از فهرست‌ها و كتابشناسی‌ها، با كثیری از فهرستنگاران و كتابشناسان جهان دیدار و رایزنی كرده است (:9 18).

شیوه تألیف تاریخ التراث العربی به‌این صورت است كه مؤلف در آغاز هر فصل از كتاب كه مختص یك علم است ابتدا مقدمه‌ای راجع به پیشینه این علم، آثاری را كه از ابتدا در آن زمینه پدید آمده، و به آغازگران آن علم اشاره می‌كند و بعد به‌ترتیب سال وفات مؤلفان و آثاری كه از ابتدا در آن موضوع نوشته شده است به همراه توضیحی، كوتاه درباره مؤلفان معرفی می‌كند. در معرفی مؤلف و آثار به منابعی كه از آن استفاده شده نیز اشاره می‌كند و در موضوعاتی كه مستقیمآ با تاریخ علوم ربط دارند (جلدهای 3، 4، 5، 6، 7) فصلی را با عنوان "منابع" می‌آورد. در این بخش، هر علم را پیش از آنكه وارد فرهنگ عربی ـ اسلامی شود به تفصیل بحث می‌كند. بیشتر این منابع یونانی، سریانی، هندی، و ایرانی هستند و در ذیل نام مؤلفان به‌ترتیب شرح حال مؤلفان، تألیف‌ها، شرح‌های نوشته شده بر آثار آنها، تلخیص‌ها، گزیده‌ها، و نیز ذیل‌ها و ردیه‌های نوشته شده بر آثار مؤلفان می‌آید (:1 5؛ :5 23؛ :6 171-172؛ :7 14).

هم‌اكنون جلدهای 1-4 این اثر در "مؤسسه نشر فهرستگان" توسط گروهی از مترجمان از روی متن اصلی كتاب (آلمانی) به فارسی ترجمه شده است كه سرویراستاری آن را احمدرضا رحیمی ریسه بر عهده داشته است (:9 18).

دیگر آثار سزگین عبارتند از :

كتابخانه‌ها و مجموعه‌های نسخه‌های خطی عربی در جهان، همراه با كتابشناسی علوم قرآنی، حدیث، تاریخ‌نگاری، تاریخ فرهنگ و ادبیات، فقه، كلام و تصوف، ترجمه و تنظیم چنگیز پهلوان. این اثر شامل تمامی اطلاعات سزگین در مجلدات 1-9 است كه فهرست كاملی در اختیار خواننده قرار می‌دهد و علاوه بر اطلاعات نسخه‌های خطی عربی آگاهی‌های فراوانی درباره نسخه‌های خطی به زبان‌های دیگر، از جمله فارسی به‌دست می‌دهد (:8 سی و دو)؛

گفتارهایی پیرامون تاریخ علوم عربی و اسلامی، ترجمه و تنظیم محمدرضا علایی است. این اثر شامل مقاله‌هایی درباره تاریخ علوم اسلامی و كشورهای اسلامی است؛ و مختارات من الجغرافیا الریاضیه والكرتو غرافیا عندالعرب والمسلمین و استمرارها فی‌العرب. در این اثر، سزگین به علم جغرافیای ریاضی و نقشه‌كشی نزد اعراب و مسلمانان پرداخته است.

همچنین می‌توان به :تاریخ العلوم، دراسات حول مصادر الجامع الصحیح (1956، استانبول)، محاضرات فی تاریخ العلوم العربیه والاسلامیه، مجاز القرآن:ابوعبیده محمد بن المثنی التیمی ( - 210ق.) تصحیح و تعلیق فؤاد سزگین، و الدرالفرید و بیت‌القصید ابن ایدمر، محمد بن سیف‌الدین

(-639ق.) به‌اهتمام فؤاد سزگین و دیگران اشاره كرد(16:5).

مآخذ

1) اذكایی، پرویز. "بحثی در رده‌بندی كتابشناسی". جهان كتاب، 161-162 (دی 1381): 4-6؛

2) "تاریخ نگارش‌های عربی". گلستان قرآن، 80 (شهریور 1380)27:-29؛

3) دانش‌پژوه، محمدتقی. سرچشمه‌های شناخت نگارش‌ها. مقدمه‌ای بر فؤاد سزگین. كتابخانه‌ها و مجموعه‌های نسخه‌های خطی عربی در جهان... . ترجمه چنگیز پهلوان. تهران: معارف، 1366؛

4) "دكتر محمد فؤاد سزگین در بنیاد پژوهش‌های اسلامی". مشكوه، 12-13 (پاییز و زمستان 1365): 241-248؛

5) راد، علی. "تاریخ التراث العربی و مؤلف آن". آیینه پژوهش، 85 (فروردین ـ اردیبهشت 1383): 15-30؛

6) رضائی، محمدمهدی. "گزارشی از كتاب تاریخ نگارش‌های عربی...". فرهنگ جهاد. س. هفتم، 3 (بهار 1381): 170-176؛

7) سزگین، فؤاد. تاریخ نگارش‌های عربی. ترجمه، تدوین و آماده‌سازی مؤسسه نشر فهرستگان؛ به اهتمام خانه كتاب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، 1380؛

8) سزگین، فؤاد. كتابخانه‌ها و مجموعه‌های نسخه‌های خطی عربی در جهان... . ترجمه، تنظیم فهرست‌ها از چنگیز پهلوان. تهران: معارف، 1366؛

9) شادان، جبریل. "میراث تازی‌نگاران". جهان كتاب، 133-134 (آبان 1380): 18؛

10) "مؤسسه تاریخ علوم اسلامی و عربی وابسته به دانشگاه فرانكفورت". میراث جاویدان، 3-4 (پاییز و زمستان 1375): 173-.183

منبع اصلی

سزگین، محمدفؤاد (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

فرحناز كهن

1. محمدفؤاد سزگين[1]