کتابخانه های فارس
فارس ، کتابخانه های
استان فارس در جنوب ایران قرار دارد و از شمال به استانهای اصفهان و یزد، از جنوب به استان هرمزگان، از مغرب به استانهای كهگیلویه و بویراحمد و بوشهر، و از مشرق به استان كرمان محدود است. مساحت آن 121825كیلومترمربع و جمعیت آن (طبق آمار سال 1383) 4323626 نفر است (8). این استان از 19 شهرستان تشكیل شده و مجموعآ دارای 62 شهر، 67 بخش، و 189 دهستان است. شهرستانهای این استان عبارتند از: آباده، ارسنجان، استهبان، اقلید، بوانات، جهرم، خرمبید، داراب، زریندشت، سپیدان، شیراز، فسا، فیروزآباد، كازرون، لارستان، لامرد، مرودشت، ممسنی، و نیریز. مركز این استان شهر شیراز است (6: 29؛ 9: 7، 13، 14).
فهرست
- ۱تاریخچه
- ۲كتابخانههای مدارس دینی
- ۳كتابخانههای شخصی
- ۴كتابخانههای عمومی
- ۵كتابخانههای كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان
- ۶كتابخانههای آموزشگاهی
- ۷كتابخانههای تخصصی
- ۸كتابخانههای دانشگاهی
- ۹مآخذ
تاریخچه
منطقه فارس از قدیمیترین مراكز تمدن ایران است. دو دولت بزرگ هخامنشی و ساسانی از پارس برآمدند. آثار تاریخی بهجا مانده از این دو سلسله در سراسر فارس به فراوانی یافت میشود (6: 33). مطابق نوشتههای تاریخی، پادشاهان هخامنشی علاوه بر كتیبههایی كه در سینه كوهها و بر روی خشتها و پایه ستونها و عمارتها نوشتهاند به تشكیل كتابخانه هم پرداختهاند. آنان در حوالی قصرهای سلطنتی تختجمشید قلعهای برای ضبط كتاب و نوشتههای مهم و اوراق مذهبی ساخته بودند كه آن را دژنبشت یا گنج نبشت، به معنای قلعه نوشتهها، مینامیدند.
ابن ندیم در الفهرست اشاره میكند كه اردشیر بابكان و فرزندش شاپور اول از جمله فرمانروایانی بودند كه در گردآوری كتابهای علوم مختلف و ایجاد گنجینه برای نگهداری در فارس كوشیدهاند (3: 12؛ 16: 16؛ 17: ج 1، ص 27). پس از تصرف استخر در سال 28ق. و فیروزآباد در 28 یا 29ق.، تمامی فارس تحت استیلای مسلمانان درآمد (11: ج 2، ص 1822). بعد از اسلام، در فارس زودتر از سایر نقاط ایران، به تشكیل مدرسه و كتابخانه پرداختند. مدارس، مساجد، تكایا، بقاع متبركه، خانقاهها، و منازل دانشمندان دارای كتابخانه و قرائتخانههایی بود كه بسیاری از آنها وقف دانشپژوهان و طلاب علوم شده بود (3: 3ـ4).
مسعودی ( -345؟ق.) میگوید: در استخر فارس به سال 303ق.، در برخی خانههای پارسی كتابهای ضخیم و كلان به چشم دیده كه شامل بسیاری از دانشها و اخبار پادشاهان و بناها و سیاستشان بوده است (2: 80).
عصر آلبویه و سلطنت دیلمیان، به سبب عشق وافر فرمانروایانی چون عمادالدوله، عضدالدوله، و جانشینانشان بهعلم، با كتاب و كتابخانه شناخته میشود. در آن زمان علاوه بر نگارش كتابهای خوب و نفیس فرصت گرانبهایی نیز برای تأسیس دهها مدرسه و كتابخانه، و ترویج دانش در شیراز، پایتخت دیلمیان، فراهم آمد. اتابك سعد بن زنگی (599-628ق.) از امرای دانشدوست فارس و كسی كه سعدی تخلص خود را از نام او گرفته است، نیز به ساخت مدرسه و مسجد و كتابخانه همت گماشت (3: 13، 24؛ 16: 50). در دوران حمله مغول، خطه فارس در اثر حُسن تدبیر و درایت سُلغُریان از خطر انهدام و نابودی مصون ماند و پایگاهی برای دانشوران و طالبان علم شد. متأسفانه اطلاع دقیقی از كتابخانههای فارس در آن دوره نداریم (17: ج 2، ص 84).
در عصر زندیه، كریمخان زند در جهت رونق و بهبود اوضاع ادبی و هنری ایران خصوصآ در فارس كوشید، ولی متأسفانه اطلاع دقیقی از كتابخانههای آن دوره نیز در دست نیست (7: ج 8، ص 530). در دوره قاجاریه كتابخانههای شخصی در فارس رشد چشمگیری داشت.
كتابخانههای مدارس دینی
بسیاری از مدارس قدیمی كه در متون تاریخی فارس به پنجاه باب از آنها اشاره شده است، كتابخانه داشتند (3: 39). یكی از آنها كتابخانه مدرسه فخرالدین ابوبكر حوایجی، از وزرای سلغریان است (2: 177؛ 3: 24). كتابخانه مدرسه عضدی؛ كتابخانه مدرسه دارالشفا؛ كتابخانه مدرسه صاعدیه، مشهور به سجاقیه؛ كتابخانه مدرسه منصوریه؛ كتابخانه مدرسه خان كه امام قلیخان فرمانروای فارس آن را تأسیس كرد و ملاصدرا و ملامحسن فیض از آن استفاده كردند و تألیفات ملاصدرا همچون اسفار كه به خط خود او در آن وجود داشته است، از جمله این مدارس هستند (2: 178؛ 3: 3231). اكثر این مدارس بعدها ویران شد و كتابخانههایشان به تاراج رفت، فقط برخی مانند كتابهای كتابخانه مدرسه سردار آقاباباخان در كتابخانه ملی پارس موجود است (3: 42).
كتابخانههای شخصی
كتابخانههای شخصی در استان فارس دو دوره دارد: دوره آلبویه تا قاجاریه، و دوره قاجاریه به بعد. در این دوره اخیر كتابخانههای شخصی رشد چشمگیر داشتهاند. در میان كتابخانههای دوره آلبویه تا قاجاریه، باید از كتابخانه عمادالدوله دیلمی (320/322-338) نام برد كه قدیمیترین كتابخانه شخصی در شیراز است. این كتابخانه در كنار كاخ سلطنتی عمادالدوله قرار داشته و مزیّن به انواع كتاب بود (3: 14؛ 12: 779؛ 17: ج 2، ص4). دیگر، كتابخانه عضدالدوله دیلمی است (338-372ق.) كه از باشكوهترین و مشهورترین كتابخانههای شخصی بوده است. در این كتابخانه، كتابها بر پایه موضوع تفكیك میشدند و فهرستی بر اساس موضوع، نام كتاب، و نام مؤلف برای آنها تهیه میشد. همچنین كتابهای بسیاری به خط مؤلفان آنها وجود داشت (3: 14؛ 12: 780؛ 17: ج 2، ص 4). كتابخانه شرفالدوله (372- 379ق.) را ابوالفوارس شرفالدوله فرزند عضدالدوله در شیراز بنا نهاد و متولی آن قاضی عبدالله محمد بن احمد بن سلمان بود (3: 19-20). كتابخانه بهاءالدوله دیلمی (388-403ق.) از دیگر كتابخانههای شخصی استان فارس بود و ابوالحسن بن ملال معروف به ابن بواب، كتابدار آن بود و در آن 29 جزء از قرآن مجید به خط علی بن مقله ( -328ق.) مخترع خط ثلث وجود داشت (3: 20؛ 12: 779-780). كتابخانه دارالعلم را شاپور پسر اردشیر، وزیر بهاءالدوله، در 381ق. تأسیس كرد. وجه تسمیه آن به سبب ارسال یك نسخه از تألیفات و تصنیفات علمای علوم مختلف عصر به آن كتابخانه بود. شمار كتابهای آن را متجاوز از ده هزار نوشتهاند (3: 22). كتابخانه شیخ صدرالدین جنید شیرازی ( -791ق.) كه در شیراز كتابخانهای با كتابهای نفیس و نادر تأسیس كرد، یكی دیگر از كتابخانههای برجسته این منطقه است. در حال حاضر نسخهای از كتابهای كتابخانه او كه در 775ق. تهیه شده در كتابخانه آستان قدس موجود است (2: 77؛ 3: 28؛ 17: ج2، ص100). دیگر، كتابخانه پیرمحمد بن عمر شیخ است. وی به دلیل علاقه وافر به جمعآوری و استنساخ كتب، كتابخانهای در شیراز ترتیب داد و با دعوت از گروهی خوشنویس و مصِّور و تذهیب كار برای نسخهبرداری و جلدسازی و تذهیب و مصور ساختن كتب برای كتابخانهاش، شاهكارهای هنری بسیاری پدید آورد كه اكنون نسخههای آن در كتابخانههای خصوصی و معروف جهان موجود است (3: 28؛ 17: ج 2، ص 115). كتابخانه اسكندر بن عمر شیخ نیز از كتابخانههای معروف است. او كسی بود كه به دلیل علاقه خاصش به كتاب و كتابخانه، در شیراز كتابخانه مشهوری را تأسیس كرد كه كتابدار آن "مولانا معروف" شاعر و خوشنویس بوده است (3: 30؛ 17: ج 2، ص 124). سایر كتابخانههای شخصی عبارتند از: كتابخانه امام قلیخان، از كتابخانههای بزرگ عصر صفویه كه پس از قتل امام قلیخان و پسرانش پراكنده شد (2: 178؛ 3: 31؛ 17: ج 2، ص 140)؛ كتابخانه میرزاحسین خان متخلص به وفا (عموی میرزا بزرگ قائم مقام) وزیر زندیه، كه وجود كتابهای نفیس و نادر در آنجا گزارش شده است؛ كتابخانه ملاجلالالدین معروف به علامه دوانی ( -908ق.)، از علمای دینی كه كتابخانهاش بهخاطر وجود منابع در فلسفه و نسخههای تألیفات خودش شاخص بوده است؛ و كتابخانه خانواده دشتكی، از خاندانهای معروف فارس، كه بخشی از كتابهایش به مدرسه منصوریه كه خاندان دشتكی مؤسس آن بودند، منتقل شد (3: 30، 32-34).
از كتابخانههای دوران قاجاریه به بعد میتوان به كتابخانه خانواده وصال اشاره كرد. محمد شفیع معروف به میرزاكوچك و متخلص به وصال (1197-1262ق.) كتابخانه بزرگی با كتب خطی بینظیر تشكیل داد كه پس از وی در خانوادهاش محفوظ ماند (3: 46). دیگر، كتابخانه صاحب دیوان میرزا فتحعلی، فرزند علیاكبر قوامالملك شیرازی است كه به دلیل تمكن مالی و علاقه به كتاب به جمعآوری كتاب و استنساخ آن بهوسیله خطاطان زمان خود همت گمارد و كتابخانه ممتازی در عهد قاجاریه ایجاد كرد (2: 92؛ 3: 47؛ 17: ج 2، ص 166). كتابخانه ایل بیگی را محمدقلی خان قشقایی در 1265ش. در شیراز تشكیل داد. اكنون نسخههایی از آن در كتابخانه مجلس شورای اسلامی موجود است. كتابخانه محمدحسین ذوالریاستین كه تا 1332ش. همچنان برجا مانده بود (3: 50-51؛ 17: ج 2، ص 176)؛ كتابخانه شعاعالملك شیرازی (1265-1289ق.) از شعرای شیراز كه كتابهای آن هماكنون در كتابخانه ملی پارس و كتابخانه دانشگاه تهران موجود است؛ كتابخانه عبدالله مزارعی كه در آن نسخ كمیاب و ارزنده زیادی وجود داشت؛ و كتابخانه مهدی كجوری ( -1293ق.)، از مجتهدان شیراز كه پس از درگذشتش كتابخانهاش را به كتابخانه شاهچراغ اهدا كرد نیز از كتابخانههای ارزنده این منطقه هستند (3: 55-57، 69-70).
كتابخانههای عمومی
یكی از مهمترین و قدیمیترین كتابخانههای عمومی فارس، كتابخانه ملی پارس است. كتابخانه شاهچراغ در شمار نخستین كتابخانههای عمومی غیردولتی استان فارس است كه در 1325 تأسیس شد. تعداد مجموعه آن در 1379، بالغ بر 23500 جلد كتاب بوده است. از دیگر كتابخانههای عمومی، كتابخانه خانقاه احمدی است كه محمدعلی محب حیدر، از اركان طریقه ذهبیه، در 1335 آن را در آرامگاه وحیدالاولیاء ایجاد كرد (2: 178؛ 3: 129؛ 17: ج 2، ص 214). كتابخانه آرامگاه سعدی در 1351 تأسیس شد. از دیگر كتابخانههای عمومی فارس میتوان به كتابخانه عمومی ارسنجان (1345)، كتابخانه عمومی استهبان (1354)، كتابخانه عمومی اقلید (1354)، كتابخانه عمومی جهرم (1350)، و جز آن اشاره كرد (10: 607-668). طبق آمار سال 1382، تعداد كتابخانههای عمومی فارس 120 باب بوده و مجموعه آن 887550 جلد كتاب داشته است (15).
از جمله قدیمیترین كتابخانههای مساجد، كتابخانه مسجد جامع عتیق شیراز است كه اكنون به مسجد جمعه شهرت دارد و در نیمه دوم قرن سوم هجری به فرمان عمرولیث صفاری (265-287ق.) ساخته شد (111:14- 112). تعداد كتابخانههای مساجد استان فارس در سال 1382، در حدود 68 باب، و موجودی مجموعههایشان 225000 جلد گزارش شده است (15).
كتابخانههای كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان
قدیمیترین كتابخانه كودكان و نوجوانان استان در 1349 در شهر شیراز تأسیس شد و بعد از آن كتابخانههای دیگری در شهرهای فسا و داراب (1351)، فیروزآباد و نیریز (1350)، و شهرهای دیگر ایجاد گردید (13: 7). بر اساس آمار سال 1382 تعداد كتابخانههای كودكان و نوجوانان 25 باب و موجودی آنها 291187 جلد است (15).
كتابخانههای آموزشگاهی
تعداد كتابخانههای آموزشگاهی این استان در 1382، در حدود 2309 واحد با مجموع 4001497 جلد كتاب است. این آمار تنها كتابخانههای مدارس دولتی را دربرمیگیرد (15).
كتابخانههای تخصصی
كتابخانه منطقهای علوم و تكنولوژی شیراز از كتابخانههای برجسته ایران است كه از آغاز تأسیس با بهرهگیری از رایانه بهصورت شبكهای اداره میشود. مجموعه مرجع آن كلیه رشتههای علوم و فناوری را پوشش داده و با پایگاههای اطلاعاتی جهان ارتباط دارد. كشورهای منطقه از استفادهكنندگان این كتابخانه هستند (1: 10).
مركز حافظشناسی از دیگر كتابخانههای تخصصی استان است كه به دلیل نام یا وابستگی به سازمان و مؤسسهای خاص اینگونه شناخته میشود، ولی مجموعه آن كاملا تخصصی نیست. این كتابخانه در 1329 با انتقال تعدادی كتاب از كتابخانه ملی پارس به حافظیه و در سالهای بعد با اهدای مجموعههای دیگر شكل گرفت. از دیگر كتابخانههای تخصصی این استان میتوان به كتابخانه بیمارستان نمازی (1334)، كتابخانه صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران مركز پارس (1338)، و جز آن اشاره كرد (4: 30، 164، 207، 219). طبق آمار 1382 تعداد كتابخانههای تخصصی استان فارس 23 واحد و كل موجودی آنها شامل 227475 جلد كتاب بوده است (15).
كتابخانههای دانشگاهی
نخستین كتابخانه دانشگاهی استان فارس، كتابخانه دانشكده علوم پزشكی شیراز، با نام دكتر كرمانینژاد، در 1328 تأسیس شد. از دیگر كتابخانههای با سابقه دانشگاهی میتوان به كتابخانه دانشكده كشاورزی (1334)، كتابخانه مركز جمعیتشناسی دانشگاه شیراز (1352)، كتابخانه دانشكده علوم تربیتی دانشگاه شیراز (1356)، و جز آن اشاره كرد (5: 88، 93، 194، 31-123). در سال 1382 تعداد كتابخانههای دانشگاهی 43 واحد و موجودی آنها 510998 جلد كتاب گزارش شده است (15).
مآخذ
1) "آشنایی با كتابخانه منطقهیی علوم و تكنولوژی". ایران. 23 فروردین 1375؛
2) آموزگار، سیروس. كتاب و كتابخانه در دوران پنجاه سال شاهنشاهی كشور. تهران: هیأت امنای كتابخانههای عمومی كشور، دبیرخانه، 1355؛
3) بهروزی، علینقی. تاریخچه كتابخانه و مطبوعات و چاپخانههای فارس. [شیراز]: انجمن كتابخانههای عمومی شیراز، 1356؛
4) تعاونی، شیرین (خالقی)؛ عزیزی، ایراندخت. راهنمای مراكز اسناد و كتابخانههای تخصصی، اختصاصی و دانشگاهی. [تهران]: كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1370؛
5) خدمتگزاران عالم كتاب و معرفی برخی از كتابخانههای عمومی و خصوصی. [تهران]: وزارت آموزش و پرورش، ادارهكل نگارش، 1345؛
6) زندهدل، حسن. استان فارس. تهران: نشر ایرانگردان، 1377؛
7) "زندیه". دایرهالمعارف تشیع. ج 8، ص 530؛
8) سازمان مدیریت و برنامهریزی كشور. "پایگاه اطلاعرسانی مركز آمار ایران. به نقل از :http ://www.sci.org.ir/persia/index. htm. [12Jul.2005]؛
9) سالنامه آماری كشور 1380. تهران: مركز آمار ایران، 1381؛
10) شناسنامه كتابخانههای عمومی كشور. تهران: هیأت امنای كتابخانههای عمومی كشور، دبیرخانه، 1370؛
11) "فارس". دایرهالمعارف فارسی [مصاحب]. ج 2، ص 1822؛
12) فقیهی، علیاصغر. آلبویه و اوضاع زمان ایشان با نموداری از زندگی مردم آن عصر. تهران: صبا، 1366؛
13) "لیست مراكز بر اساس استانها". [تهران]: كانون پرورش فكری كودكان و نوجوانان، معاونت فرهنگی، 1377-1378 (پلیكپی)؛
14) كریمیان سردشتی، نادر. تاریخ كتابخانههای مساجد ایران. تهران: كتابخانه، موزه و مركز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1378؛
15) وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به سازمان اسناد و كتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. نامه اداری. مورخ 13 شهریور 1384؛
16) همایونفرخ، ركنالدین. تاریخچه كتابخانههای ایران و كتابخانههای عمومی. [تهران]: سازمان كتابخانههای عمومی و شهرداری تهران، 1344؛
17) همو. كتاب و كتابخانههای شاهنشاهی ایران. [تهران]: وزارت فرهنگ و هنر، ادارهكل نگارش، 1345-1347.
منبع اصلی
فارس، کتابخانه های (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
نویسنده مقاله
فاطمه (رؤیا) پورامید
تلخیص افسانه تیموریخانی