کتابخانه وزیری یزد

كتابخانه وزیری یزد. كتابخانه وزیری یزد بزرگ‌ترین كتابخانه ناحیه مركزی و جنوب ایران است و در شمار ده كتابخانه بزرگ ایران قرار دارد. نسخ خطی ارزشمند كتابخانه، مشتاقان بسیاری را از شهرهای دور به یزد می‌كشاند. وجود گنجینه اسناد، فرمان‌ها، قباله‌ها، و دیگر نوشته‌های تاریخی ویژه یزد؛ وجود گنجینه ارزشمندی از آثار نویسندگان و شاعران یزد؛ و وجود بیش از 5000 مجلد نشریه، سبب موقعیت خاص كتابخانه وزیری در منطقه شده است (9: 170-171).

كتابخانه وزیری یزد توسط علی محمدوزیری تأسیس شد و از موقوفات آستان قدس رضوی است.

علی محمدوزیری فرزند مهدی وزیری از خاندان سادات عریضی یزدی در سال 1274ش./1312ق. در یزد متولد شد (11: 19). مادر وی از نواده‌های میرسید ریاض‌الدین، عارف مشهور قرن سیزدهم بود. خود او از نوادگان میرزا علی‌نقی وقت‌وساعتی، از مراجع مشهور قرن سیزدهم، بود. وزیری دروس حوزوی را نزد دایی‌زاده خود، معتمدالاطباء، آغاز كرد و پس از آن در مدارس شفیعیه، خان، و مصلای صفدرخان نزد استادانی چون غلامرضا كوچه بیوكی فقیه خراسانی، علی مدرسی، و جلال تفتی آیت‌اللهی به تحصیل ادامه داد (3: 105-106).

فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی او در ارتقای سطح فرهنگ و دانش جامعه تأثیر بسزایی داشت. او در تجدید حوزه علمیه یزد پس از شهریور 1320 مؤثر بود (5: 121؛ 7: 27). تأسیس انجمن واعظین یزد توسط وی در پیشرفت مجالس دینی و مجامع مذهبی مؤثر بود (11: 20-21).

علی‌محمد وزیری در سوم‌اردیبهشت 1356 (4جمادی‌الاول 1397ق.) در سن 82 سالگی درگذشت و در جوار پدر در مقبره‌ای كنار مسجد جامع كبیر و كتابخانه وزیری به خاك سپرده شد.

هسته اولیه كتابخانه وزیری یزد را مجموعه شخصی علی‌محمد وزیری تشكیل می‌دهد. او از كودكی به كتاب علاقه داشت. در زمان طلبگی برای امانت گرفتن كتابی به كتابخانه شخصی غلامعلی رئیس رفت و با مشاهده كتابخانه او علاقه‌مند شد خود نیز كتابخانه‌ای تهیه كند (3: 111). او به جمع‌آوری كتاب‌های خطی و چاپی همت گماشت و در منزل از آنها نگهداری می‌كرد. در زمان پهلوی اول كه برگزاری مجالس روضه‌خوانی ممنوع شده بود، برای نگهداری كتاب‌ها در هنگام حمله مأموران دولتی به منازل، آنها را در چلیك‌های فلزی گذاشت و در نقبی در سرداب منزل مخفی كرد و جلوی آنها دیوار كشید. با به پایان رسیدن حكومت رضا شاه، آنها را بیرون آورد و بر روی طاقچه‌های منزل چید. او در نظر داشت كتاب‌های خود را در اختیار طالبان علم قرار دهد. نخستین اقدامات برای ایجاد كتابخانه‌ای عمومی در سال 1333 ش. آغاز شد (6: ج 1، ص 18).

این كتابخانه در 1334 ش.، در دهلیز مسجد جامع كبیر یزد احداث شد (9: 169) و با 1800 جلد كتاب چاپی و خطی كار خود را آغاز كرد (4: ج 2، ص 699). او برای غنای كتابخانه از عموم مردم، دانشمندان، مؤلفان، و ناشران درخواست كتاب كرد و در مدت كوتاهی، كتاب‌های زیادی به كتابخانه اهدا شد و مشكل كمبود مكان پیش آمد، تا اینكه با كمك مردم مغازه‌ای در جوار مسجد جامع كبیر خریداری و كتابخانه با 14000 جلد كتاب به آنجا منتقل شد (6: ج 1، ص 30). اما باز هم مشكل كمبود جا وجود داشت.

محمد هراتی از تاجران یزدی هزینه ساختمان جدید كتابخانه را تقبل كرد. عملیات احداث ساختمان جدید در 1342ش. در جنب در شرقی مسجد جامع آغاز و در اول فروردین 1345ش. این ساختمان افتتاح شد (4: ج 2، ص 700). حسین بشارت دیگر تاجر یزدی متقبل هزینه ساخت بخش مخصوص نسخ خطی در جوار ساختمان اصلی كتابخانه شد (6: ج 1، ص 30).

وزیری همیشه نگران كتاب‌ها و موقعیت كتابخانه بود و تصمیم داشت آنجا را به مؤسسه بزرگی واگذار كند كه توانایی اداره آن را داشته باشد. وزارت فرهنگ و هنر، سازمان اوقاف، و شهرداری یزد در این راه پیشقدم شدند، ولی كتابخانه، وقف آستان قدس رضوی شد. پس از جلب موافقت آستان‌قدس رضوی در تیر 1348 وقفنامه‌ای تنظیم شد و به ثبت رسید (6: ج 1، ص 20-24). طبق وقفنامه "ساختمان كتابخانه وزیری به انضمام همه كتاب‌های موجود اعم از خطی، چاپی، مصور، جراید، اسناد، وقفنامه‌ها، و همچنین اثاثیه متعلق به كتابخانه" تمامآ وقف آستان قدس رضوی است. در این وقفنامه به شرایط خاصی اشاره شده است: 1) پلاك شماره 2951 كه ساختمان كتابخانه است و زمین آن برای همیشه به كتابخانه اختصاص دارد، در هیچ زمانی قابلیت نقل و انتقال و تغییر و تبدیل ندارد، در ضمن عنوان "كتابخانه وزیری یزد" هرگز نباید تغییر كند؛ و 2) كتابخانه به‌جز ایام تعطیل همه‌روزه برای استفاده عموم باید باز باشد. در شرایط امانت قید شده است كه بیرون بردن كتاب، قرآن، اسناد، و مدارك از كتابخانه ممنوع است. حتی تجلید و صحافی هم باید درون كتابخانه صورت گیرد و كتاب‌های ادعیه و قرآن نباید به‌دست افراد غیرمسلمان داده شود. كتاب‌های نفیس خطی و مصور هم زیر نظر مدیر كتابخانه به‌دست افراد مطمئن داده شود و در اتاقی غیر از قرائتخانه عمومی با حضور متولی یا مدیر یا ناظری خاص مورد مطالعه قرار گیرد. مراجعان باید در حفظ كتاب كوشا باشند (1: 66-67). عدم استعمال دخانیات و مواد آتشزا در حریم كتابخانه و همچنین رعایت پاكیزگی و نظافت از شرایط خاص متصدیان و كتابداران است. واقف، 3 باب منزل و سهامی از كارخانه اقبال یزد و بانك توسعه صنعت و معدن را برای رفع حوایج كتابخانه بر آن وقف كرد. در وقفنامه مذكور قید شده است كه تولیت موقوفات تا زمانی كه واقف در قید حیات است برعهده وی است و پس از وفات به نایب التولیه آستان قدس رضوی واگذار می‌شود. نظارت بر امور موقوفه و بودجه سالانه كتابخانه برعهده یك گروه 5 نفره نهاده شد (1: 67-68؛ 6: ج 1، ص 21-23). تعداد كتاب‌ها در هنگام وقف 21267 جلد بود (6: ج 1، ص 24).

فهرست

• ۱مدیران كتابخانه
• ۲ساختمان كتابخانه
• ۳مجموعه
• ۴تجهیزات
• ۵سازماندهی
• ۶خدمات
• ۷مآخذ

مدیران كتابخانه

. ضیاء قریشی نخستین مدیر كتابخانه از هنگام تأسیس بود (1334-1349). دومین مدیر كتابخانه، محمدرضا انتظاری بقیه‌الله است. او از سال 1349 تاكنون (1384) مدیریت كتابخانه را برعهده دارد (2).

ساختمان كتابخانه

. ساختمان كنونی كتابخانه كه توسط محمد هراتی و حسین بشارت ساخته شده است، 900 مترمربع مساحت دارد و شامل مخازن كتب خطی، كتب چاپی، آرشیو نشریات، و تالار مطالعه آقایان و خانم‌ها به‌طور مجزا می‌شود (50:8). از 1375 برای گسترش كتابخانه، خانه‌های اطراف كتابخانه خریداری و مطابق طرح جدید، مساحت كتابخانه چندین برابر مساحت كنونی خواهد بود. عملیات ساخت از 1379 شروع شده است (2).

مجموعه

. مجموع كتاب‌ها تا پایان 1384 به 175000 جلد كتاب رسیده است كه 4260 جلد آن خطی و حدود 5000 جلد چاپ سنگی است. كتاب‌های چاپ سنگی از سایر كتاب‌های چاپی متمایز نشده است. بیشترین مجموعه را كتاب‌های فارسی و عربی تشكیل می‌دهند و تنها 5000 جلد كتاب فرانسه، آلمانی، روسی، و انگلیسی كه بیشتر به حوزه ادبیات، رمان، و داستان مرتبط می‌شوند، در كتابخانه وجود دارد. بیش از یك سوم كتاب‌ها مذهبی است و در حدود 85 درصد كتاب‌ها در زمینه علوم انسانی هستند. در میان نسخ خطی تنها چند جلد كتاب غیرمرتبط با علوم انسانی و مذهبی دیده می‌شود. تهیه كتاب برای كتابخانه وزیری از طریق اهدا و خرید انجام می‌شود. به‌واسطه وجهه و پایگاه اجتماعی كتابخانه وزیری بسیاری از مؤلفان، ناشران، مجموعه‌داران، و حتی دانش‌آموختگان دانشگاه‌های یزد، كتاب‌های خود را به این كتابخانه اهدا می‌كنند. بودجه خرید را آستان قدس رضوی تأمین می‌كند. از نفیس‌ترین نسخه‌های خطی مجموعه به موارد زیر می‌توان اشاره كرد: 1) نزهه‌الانفس و روضه المجلس در امثال عرب تألیف محمد بن علی عراقی كه در صفر 590 ق. كتابت شده است؛ 2) نسخه‌ای از قرآن كریم به خط جلال جعفری به تاریخ 712 ق.؛ 3) قرآن از سوره الرحمن تا پایان آن كه در سال 880 ق. كتابت شده است؛ 4) دیوان حافظ به خط نستعلیق دارای تذهیب و 14 مینیاتور؛ 5) قرآن به قطع بازوبندی به طول 560 سانتی متر و عرض 9 سانتی متر به خط اسماعیل بن علی‌نقی موسوی؛ 6) قانون ابن سینا كه حدود 700 سال پیش كتابت شده است؛ و 7) تورات مقدس به زبان عربی با ترجمه فارسی به خط نسخ نوشته محمدكاظم الحسینی. كتاب‌هایی نیز به خط مؤلفانشان در مجموعه نسخ خطی كتابخانه وزیری وجود دارد. نمونه خط علامه حلی، علامه مجلسی، شیخ بهایی، اسماعیل عقدایی، و مهدی نراقی در این مجموعه وجود دارد (4: ج 2، ص 701-703). مجموعه خطی این كتابخانه باعنوان "فهرست نسخه‌های خطی كتابخانه وزیری" توسط محمد شیروانی فهرست شده و در 5 جلد به چاپ رسیده است. از تمام مجموعه خطی ریزفیلم تهیه شده است كه یك نسخه از ریزفیلم‌ها در كتابخانه آستان قدس رضوی مشهد نگهداری می‌شود و نسخه دیگر در كتابخانه وزیری است. 216 مرقع، 6 نكاح‌نامه، 4 فرمان‌ از فتحعلی شاه قاجار، و تعداد زیادی وقفنامه در مجموعه خطی موجود است. 30 نسخه عكسی نیز جزء مجموعه است. مشخص نیست چه تعداد از كتاب‌ها وقفی و اهدایی است و چه تعداد از كتاب‌ها خریداری شده است. در آرشیو نشریات بیش از 5000 مجلد مجله و روزنامه وجود دارد كه هیچ‌گونه سازماندهی روی آنها انجام نشده است (10).

تجهیزات

. تالار مطالعه آقایان گنجایش حدود 110 نفر و تالار مطالعه خانم‌ها، ظرفیت حدود 20 نفر را دارد. قفسه‌های مخزن فلزی است و تنها چند قفسه چوبی در تالار مطالعه وجود دارد. كتابخانه فاقد تجهیزات مدرن است (10).

سازماندهی

. مدیریت كتابخانه وزیری در این زمینه سنتی عمل كرده است. كتاب‌ها به 32 موضوع چون ادبیات، تاریخ، اخبار، فقه، ادعیه، مقتل، احادیث، و غیره تقسیم شده و برای هر موضوع حرفی از حروف الفبای فارسی در نظر گرفته شده است. برای مثال حرف "ت" به ادبیات اختصاص دارد. كتاب‌ها به ترتیب ورود به قفسه شماره‌گذاری می‌شوند مثل "536 ت". تقسیم‌بندی موضوعی كتاب‌ها سلیقه‌ای است و از قانون خاصی تبعیت نمی‌كند. كتاب‌ها فهرستنویسی نشده‌اند و برگه‌های موجود در برگه‌دان‌ها، فهرست موقت هستند شامل: نام كتاب، نام مؤلف، نام مترجم، و شماره بازیابی. تا پایان سال 1374، هیچ‌گونه كار سازماندهی چون فهرستنویسی، رده‌بندی، نمایه‌سازی، و غیره در این كتابخانه انجام نشده بود، ولی از این تاریخ به بعد با همكاری كتابخانه آستان قدس رضوی، شماره بازیابی كتاب‌ها به شماره رده‌بندی دیویی تغییر یافته است. تاكنون 32 كتاب‌ها؛ با شماره رده‌بندی دیویی مشخص شده‌اند و به همین ترتیب در قفسه قرار گرفته‌اند (2).

خدمات

. تا 1377 هیچ‌گونه كتابی به خارج از كتابخانه امانت داده نمی‌شد، ولی از آن تاریخ به بعد به اعضا مدت 14 روز كتاب امانت داده می‌شود و به‌طور میانگین در هر روز به 60 نفر امانت می‌دهند و بیش از 43 تالار مطالعه پر است (در حدود 130 نفر). برای مطالعه محققان، محلی به‌جز تالار مطالعه در نظر گرفته شده است، ولی خدمات مرجع، اطلاع‌رسانی، و راهنمایی انجام نمی‌شود. بخش انتشارات كتابخانه تاكنون چند جلد كتاب منتشر كرده است از جمله :فهرست نسخه‌های خطی كتابخانه وزیری تألیف محمد شیروانی در 5 جلد. انجمن ادبی كتابخانه وزیری یزد كه در 1350ش. به همت علی‌محمد وزیری تشكیل شد، در ترویج آثار شعرای یزد تلاش می‌كند (7: 43).

مآخذ

1) آرامش، احمد. "كتابخانه وزیری و بندهایی از وقفنامه آن". در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجه‌الاسلام حاج سید علی‌محمد وزیری. یزد: مركز یزدشناسی، 1374، ص 63-69؛

2) انتظاری، محمدرضا. كتابخانه وزیری یزد. مصاحبه، 28 اسفند 1379؛

3) جلالیان، عبدالحسین. "داستان یك زندگی". در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجه‌الاسلام حاج سیدعلی محمد وزیری. یزد: مركز یزدشناسی، 1374، ص 105-113؛

4) حسینی بافقی، رضا. "كتابخانه وزیری یزد". در كنگره كتاب و كتابخانه در تمدن اسلامی (21-23 شهریور 1374)، مجموعه مقالات. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، 1379، ج 2، ص 696-704؛

5) دعائی، احمد. "ابعادی از زندگانی پر فروغ حجه‌الاسلامی وزیری". در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجه‌الاسلام حاج سید علی‌محمد وزیری. یزد: مركز یزدشناسی، 1374، ص 119-125؛

6) شیروانی، محمد. فهرست نسخه‌های خطی كتابخانه وزیری یزد. یزد: كتابخانه وزیری یزد، 1350؛

7) قریشی، ضیاء. "گوشه‌هایی از زندگی حجه‌الاسلام وزیری". در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجه‌الاسلام حاج سید علی‌محمد وزیری. یزد: مركز یزدشناسی، 1374، ص 25-46؛

8) "كتابخانه وزیری یزد". حرم، 23 و 24 (فروردین 1374): 50؛

9) مسرت، حسین. "جایگاه نقش كتابخانه وزیری در شكوفایی و رشد فرهنگ ایران به‌ویژه یزد". در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجه‌الاسلام حاج سید علی‌محمد وزیری. یزد: مركز یزدشناسی، 1374، ص 169-171؛

10) همو. كتابخانه وزیری یزد. مصاحبه، 15 اردیبهشت 1380؛

11) وزیری، محمدحسین. "یادپدر". در ضیاء قریشی. سیمای فضیلت: نامواره حجه‌الاسلام حاج سید علی‌محمد وزیری. یزد: مركز یزدشناسی، 1374، ص 19-24.

منبع اصلی

کتابخانه وزیری یزد (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

مژده کمالی فرد