احمد منزوی

منزوی، احمد (1302- 1394) فهرست‌نگار، ایرانشناس، مصحح و محقق علوم اسلامی، در خانواده‌ای روحانی در سامرا به‌دنیا آمد؛ پدرش آقا بزرگ تهرانی بود. آموزش او در کودکی در مکتب‌خانه و نزد نزدیکان صورت گرفت. در دوازده سالگی به اتفاق پدر به نجف رفت. پنج سال در دوزندگی به شاگردی پرداخت. آموزش رسمی ابتدایی را در مدرسه علوی متعلق به دولت ایران در نجف گذراند. در بیست سالگی به تهران آمد و در مدت دو سال، دوره دبیرستان را در مدرسه دارالفنون گذراند. در بیست و دو سالگی دوره کارشناسی را در دانشکده معقول و منقول دانشگاه تهران (الهیات و معارف اسلامی امروزی) آغاز کرد که در آن زمان در مدرسه عالی سپهسالار مستقر بود. استادان بنامی همچون بدیع‌الزمان فروزانفر، محمد محمدی ملایری، علی‌اکبر فیاض، محمد مشکات، فاضل تونی، غلامحسین صدیقی، محمدتقی مدرس رضوی، احمد بهمنیار، حسینعلی راشد و محمدباقر سبزواری در آن تدریس می‌کردند. پس از دانش‌آموختگی، دو سال در بندر انزلی و پس از آن تا 1355 در تهران به عنوان دبیر به تدریس ادبیات فارسی و زبان عربی پرداخت (4: 34-35).

منزوی در جوانی به حزب توده پیوست. در پی حادثه سوء قصد به شاه در دانشگاه تهران (15 بهمن 1327) و دستگیری اعضای حزب توده، او نیز در بندر انزلی دستگیر و دو ماه زندانی شد. درسال 1329 به تهران منتقل شد. گرایش به چپ در او بعد از شماری رویداد مانند تنش میان سران شوروی، اشغال مجارستان توسط ارتش سرخ شوروی، اختلاف میان شوروی و چین رنگ باخت. پس از آن، دنبالۀ کارهای تمام نشده پدر را گرفت (4: 34- 35). مدت کمی در مؤسسه علوم اجتماعی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران به ریاست احسان نراقی به کار پرداخت سپس به فهرست‌نگاری روی آورد.

فراگیری فهرست‌نگاری نسخه‌های خطی

. نخستین استاد منزوی پدرش بود. او در چاپ الذریعه در نجف، دستیار پدر بود (5: 13). بعد از بازگشت به تهران نیز از برادرش علینقی آموخت. فهرست‌نگاری نسخه‌های خطی را در کتابخانه مجلس شورای ملی از عبدالحسین حائری (۱۳۰۶- ۱۳۹۴) فرا گرفت. این همکاری به علت اختلاف سلیقه با حائری، که دقت زیاد و در حد وسواس برای شناخت کامل نسخه‌های ناشناخته داشت، تداوم نیافت (4: 37)، زیرا منزوی در فهرست‌نگاری نه از گروه محققان وسواسی «مکتب دقت» بود، که ماه‌ها و حتی سال‌ها کتاب نادر را از دسترس پژوهشگران دور نگاه داشته، و نه اهل مکتب فهرستنویسی به شیوه‌ «نامگو» بود. فهرست‌های ایشان تفصیلی – تحقیقی است (5: 99). شیوه او در فهرست‌نگاری میانه بود نه مانند برخی بسیار مختصر و نه مانند برخی دیگر بسیار به تفصیل به معرفی نسخه خطی می پرداخت.

منزوی در این سال‌ها آرزوی تشکیل مرکز کتاب‌شناسی به منظور تدوین «کتابنامه بزرگ زبان فارسی» را داشت. این آرزو به اهتمام فرهنگستان زبان و ادب فارسی با نام «مرکز آثار ایرانی» در سال ۱۳۵۴ به ثمر نشست. تا نیمه‌های 1355 گام‌هایی در راه تدوین کتابنامه بزرگ فارسی برداشت، اما با انتقال مدیر مرکز (محمدامین ریاحی) به بنیاد دانشنامه، از کار باز ماند (4: 40).

منزوی در دی ماه 1356 به پاکستان و سپس به افغانستان رفت و بعد از سه ماه گردشگری فرهنگی، به دعوت سید علی‌اکبر جعفری مدیرمرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان در اسلام‌آباد، به عضویت این مرکز درآمد و تا دی ماه 1369 به پژوهش پرداخت و به مدت هفت سال نیزمدیر کتابخانه آن مرکز بود (4: 53). در این مدت چند فهرست‌نگار تربیت کرد. عارف نوشاهی کتابشناس برجسته پاکستانی از زمره آنهاست که در تداوم بخشیدن به فعالیت مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان در سال‌های دشوار نقش کلیدی داشت.

منزوی به درخواست رایزن فرهنگی ایران در هند (دهلی) بهمن 1367 به امید پایه‌گذاری و نگارش فهرست مشترک به هند رفت و در نهاد تازه تاسیس «مرکز تحقیقات فارسی» وابسته به خانه فرهنگ ایران دست به کار شد تا تجربه اسلام آباد را پیاده کند. به‌رغم استقبال استادان و صاحب‌نظران از طرح فهرست مشترک هند و پیشرفت کار، لزوم تمدید 15 روز یکبار اجازه اقامت، منزوی را آزار می‌داد (4: 58- 60) که موجب قطع همکاری شد. وی بر کار دانشجویان ایرانی و استادان هندی برای نگارش فهرست‌هایی از کتابخانه‌های هند نظارت داشت و فهرست‌نگارانی تربیت کرد (5: 16).

منزوی در دی 1369 از پاکستان به ایران بازگشت (5: 14) و در«مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی» طرح «فهرستواره کتاب‌های فارسی»، را که در اسلام‌آباد آغاز کرده بود، ادامه داد (7: ۱۷). طی 25 سال بعد، او علاوه بر مشاوره در نگارش «دانشنامه زبان و ادبیات فارسی در شبه قاره» (1372- 1375)، سرپرستی بخش کتاب‌شناسی و فهرست‌نگاری این مرکز را بر عهده داشت و كتابخانه غنی خود را نیز به همین نهاد اهدا کرد (2: 131). منزوی در 20 آذر 1394 در گذشت و در قطعه نام‌آوران بهشت زهرا در كنار یاران و دوستانش به‌خاك سپرده شد.

آثار. از منزوی 15 عنوان در بیش از 71 جلد كتاب (فهرست نسخه‌های خطی 45 جلد، عکسی 2 جلد، فهرستواره 12 جلد، تصحیح 2 جلد، ویرایش و تکمیل 10 جلد) و حدود 50 مقاله و مصاحبه چاپ شده است. وی تعدادی اثر چاپ نشده نیز دارد.

نخستین اثر او تصحیح کتاب مصفّی‌المقال فی مصنّفی علم‌الرجال، زندگی‌نامه ششصد تن از رجال‌نویسان شیعه بود که پدرش آن را آغاز کرده بود. کار بعدی تهیه فهرست‌های هشت جلد از الذریعه بود (5: 102). انتشار فهرست کتاب‌های چاپی فارسیخانبابا مشار در سال 1337 منزوی را به تهیه فهرست نسخه‌های خطی فارسی برانگیخت که در آن حدود پنجاه هزار نسخه خطی فارسی معرفی شده است (6). این اثر به عربی نیز ترجمه شده است.

منزوی در تدوین فهرست‌نگاری نسخه‌های خطی بسیاری نیز مشارکت داشت. با محمدتقی دانش‌پژوه وایرج افشار، در فهرست‌نویسی کتاب‌های چاپ سنگی دانشگاه تهران کار کرد (2: 38). سال‌ها نیز در تدوین جلدهای 11 تا 16 فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مجلس شورای ملی شرکت داشت. از 1351 نیز با همکاری محمدباقر حجتی، زیر نظر محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار فهرست کتاب‌های خطی کتابخانه ملی ملک پرداخت که در 9 مجلد در سال‌های 1361 تا 1371 به چاپ رسید (4: 37- 38). در نیمه اول سال 1350 چند ماهی با همکاری احمد گلچین معانی (۱۲۹۵- ۱۳۷۹ش.) به فهرست‌نگاری نسخه‌های خطی آستان قدس رضوی پرداخت (4: 38). اثر دیگر او ویرایش و تکمیل ترجمه ادبیات فارسی بر مبنای تالیف استوریاست که در سال 1362 منتشر شد.

نگارش فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه گنج‌بخش پاکستان در چهار جلد، و فهرست مشترک نسخه‌های خطی فارسی پاکستان در 14 جلد از دیگر آثار او است (4: 43) او با این اثر، فهرست‌نگاری نسخه‌های خطی را در پاکستان بنا نهاد. همچنین در اسلام‌آباد نگارش و چاپ کتاب سعدی بر مبنای نسخه‌های خطی پاکستان را به مناسبت هشتصدمین سالگرد تولد شاعر آماده کرد (5: 15).

در دوران اقامت در هند فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه عمومی و آرشیو پتیاله (پنجاب، هند) و فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه ناصریه لکهنو (ایالت یو. پی) را به کمک دانشجویان هندی‌اش تهیه کرد. منزوی با هوشیاری دریافته بود که فرهنگ ایرانی و مخصوصاً آنچه به زبان فارسی نوشته شده است روزگاران دراز در شبه قاره با زندگی مردم پیوستگی ژرف داشته است. او لازمه شناساندن این پیوند را تهیه فهرستی ازنسخه‌هایی دانست که به زبان فارسی در شهرها و روستاهای دور دست آن سرزمین پراکنده و دور از چشم مانده بود (4: 311).

منزوی در 25 سال دوران اخیر زندگی در مرکز دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی در تهران فهرستی از نسخه‌های خطی و عکسی آن مرکز را تهیه کرد. به علاوه، فهرستواره کتاب‌های فارسی را نیز ادامه داد که تا این زمان (1397) دوازده جلد آن چاپ شده است (4: 63).

منزوی در جهان خاورشناسی، به ویژه شبه قاره، چهره‌ای شناخته شده است و نام او در کنار نام کتابشناسان برجسته نظیر ابن ندیم، کاتب چلبی از روزگاران گذشته، پدرش آقا بزرگ طهرانی، برادرش علینقی و دوستانش محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار از معاصران ماندگار و در قلمرو پژوهش‌های جهانی ایرانشناسی نامش همتراز با نام کارول استوری انگلیسی است (4: 312). آثارش در جشنواره‌های فرهنگی از جمله جایزه جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، کتاب سال جمهوری اسلامی ایران و بنیاد موقوفات دکتر محمود افشاربرگزیده شد و به پاس خدمات گرانبهایش در مراسم موسوم به آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی، و در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و جشنواره چهره‌های ماندگار کشور از او تجلیل و تکریم شد.

مآخذ

۱) تمیم‌داری، احمد. "احمد منزوی فرهیخته‌ای سخت‌کوش". کتاب ماه کلیات: ویژه نسخه‌شناسی، س 6، ش 70 (شهریور 1382): 60- 63؛

۲) رفیعی علامرودشتی، علی. دانش و فرزانگی: سیری در زندگی و آثار استاد احمد منزوی؛ مقدمه و ویرایش علی بهرامیان. تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، (مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی)، کتابخانه، 1390؛

۳) کرم‌رضایی، پریسا. "از استوری تا برادران منزوی". کتاب ماه کلیات: ویژه نسخه‌شناسی، س 6، ش 70 (شهریور 1382): 138- 145؛

4) مطلبی کاشانی، نادر؛ مرعشی، سیّد محمدحسین. حدیث عشق 5: احمد منزوی؛ زندگی‌نامه خودنوشت، گزیده مقالات و نامه‌ها. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1382؛

5) منزوی، احمد. زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی استاد احمد منزوی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1385؛

6) منزوی، احمد. فهرست نسخه‌های خطی فارسی. تهران: مؤسسه فرهنگی منطقه‌ای، 1348-1353؛

7) منزوی، احمد. فهرستواره کتاب‌های فارسی . تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، 1374-

منبع اصلی

منزوی، احمد (1385). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد دوم، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

علی صادق‌زاده وایقان