کتابخانه های زردشتیان ایران

در سنّت زردشتی، كتابخانه مكانی است كه در آن اسناد، به هر شكلی كه باشد، نگهداری می‌شود و اصطلاح دِژنبِشت، دژی كه در آن نوشته‌ها را قرار می‌دادند، به همین معنی به‌كار رفته است.

تاریخچه

بنابر افسانه تهمورث در شاهنامه، ایرانیان خط را از اقوام سامی آموختند و، با انجام اصلاحات بنیانی، آن را برای نوشتن متون مقدسی كه اوستا نامیده می‌شود به‌كار بردند.

در دوره هخامنشیان، ایرانیان زردشتی طب، نجوم، جغرافیا، فلسفه، و طبیعیات موجود در زمان خود را بر روی دوازده هزار قطعه پوست گاو با خط زر نوشتند و در شهر استخر در دژنبشت قرار دادند. با استناد به چنین روایاتی، می‌توان ادعا كرد كه قدیمی‌ترین كتابخانه زردشتیان ایران حدود 2500 سال پیش تأسیس شده است. نویسنده كتاب دینكرت مدعی است كه نسخه دیگری از این اسناد در گنج شَپیگان نگهداری می‌شده است.

بنابه نوشته كتاب چهارم دینكرت، تنظیم و تدوین اوستا در ایران نخست در زمان داریوش سوم هخامنشی انجام گرفت؛ اسكندر آن را نابود ساخت، و "لوگز"، پادشاه اشكانی آن را جمع‌آوری كرد. اما در تاریخ مشهور است كه پس از اینكه اسكندر اوستا را سوزاند سامانیان برای نخستین بار به گردآوری آن همت گماشتند.

در دوره اشكانیان، با یورش اسكندر به ایران، كتابخانه‌های زردشتی، كه محل نگهداری متون اوستا بود، نابود گردید (40:4). در دوره بلاش اشكانی بار دیگر مجموعه بزرگی از اطلاعات زمان در دایره‌المعارفی گردآمد و موبدان زردشتی، نگاهبانی از آن را برعهده گرفتند (62:9-64).

در عهد ساسانیان، نوشته‌هایی كه به‌عنوان سند گردآوری می‌شد، عموماً جنبه تقدس پیدا می‌كرد و بخشی از متن مقدس اوستا به‌شمار می‌آمد. مجموعه متون اوستا تا پایان دوره فرمانروایی ساسانیان تبدیل به خزانه‌العلم بزرگی شده بود (70:9). در این مجموعه نوشته، كه دانش زمان را در خود جای داده بود، موضوع‌هایی چون مبداء و معاد، اساطیرالاولین، ستاره‌شناسی، علم تكوین و آفرینش عالم، امور عامه، علوم طبیعی، فقه، و حكمت ثبت گردیده بود. بنابر روایات دین زردشت، از این مجموعه بزرگ سه نسخه تهیه شد و اوستا نام گرفت. محل نگهداری سه نسخه اوستای ساسانی در آتشكده آذرگشسب، آتشكده آذربرزین مهر، و آتشكده آذرفرنبخ بوده است (64:9-71).

ابن ندیم در الفهرست درباره كتابخانه اردشیر بابكان می‌نویسد: "وی كتاب‌هایی كه از ایران باستان مانده و پراكنده شده بود از هندوستان و چین گردآورد و در گنجینه‌ای نگاهداری می‌كرد. پسر اردشیر، شاهپور اول نیز كار پدر را پی‌گرفت و آنچه از زبان‌های دیگر به فارسی برگردانده شده و به‌صورت كتاب در آمده بود همه را فراهم آورد و به‌كمك بزرگ موبدان به گردآوری اوستا پرداخت".

در اسطوره‌های ایرانی آمده است كه هر شهر بر گرد آتشكده ویژه آن شهر ساخته می‌شده و آتشكده هر شهر نیز با معجزه‌ای پیوند می‌خورده است. آتشكده در واقع بنای مركزی مجتمع دینی ـ فرهنگی‌زردشتیان شمرده می‌شد و كتابخانه، پژوهشكده، و آموزشگاه، بخش‌های جدایی‌ناپذیر هر آتشكده بوده است. هیربد، یا نگهبان علم و دانش، سرپرست همه نهادهای فرهنگی و اجتماعی ساخته‌شده بر گرد آتشكده بوده است.

شواهد تاریخی نشان می‌دهد كه اعراب پس از آمدن به ایران، به‌منظور از میان بردن آثار كُفر و زندقه، اقدام به نابودی آتشكده‌ها كردند (73:9). به همراه آن، كتابخانه‌ها و آموزشگاه‌های وابسته به آتشكده‌ها نیز نابود گردید.

پس از رواج اسلام در ایران، بسیاری از دانشمندان زردشتی مسلمان شدند كه افرادی چون شهزادی، تیزكِ گبرِبلخی و علی‌بن عباس ِ مجوسی ِ اهوازی ارجانی ( ـ384 ق.) معروف به الاهوازی از آن جمله‌اند (21:1، 102).

تا پیش از عهد صفویان، در همه شهرهای زردشتی ایران، آتشكده و تأسیسات جنبی آن، از جمله كتابخانه برپا بود. در این كتابخانه‌ها وظیفه هر موبد استنساخ متون پهلوی موجود در كتابخانه بود. به همین سبب، امروزه از هر متن پهلوی یا اوستا، بدون توجه به اهمیت آن، نسخه‌های متعددی در دست است كه معمولاً در كتابخانه‌های زردشتیان هند، مانند كتابخانه مهرجی‌رانا در نوساری هندوستان، نگهداری می‌شود (24:5).

پس از به‌قدرت رسیدن صفویان در ایران وضعیتی دیگر پدید آمد (21:8-98) و بر اثر فشارهای اجتماعی، سنّت مطالعه و تحقیق در میان زردشتیان ایران رو به افول نهاد و از تداوم دانش میان این گروه كوچك اثری باقی نماند (3: ج 1، ص 35)، و چنان‌كه در اسناد اختصاصی انجمن زردشتیان كرمان ثبت است، تا پیش از لغو جزیه در دوره ناصری (به سال 1882 م.) زردشتیان ایران مجاز به نگهداری كتاب در خانه یا هر مكان دیگری نبودند و اگر كتابی درباره دین زردشتی یا كتابی به خط پهلوی یا اوستا، و یا حتی شاهنامه فردوسی، در جایی متعلق به زردشتیان یا نزد فردی زردشتی یافت می‌شد مجازات مرگ برای فرد خطاكار اجرا می‌گردید. با از میان رفتن جزیه و عوارض ناشی از آن، زردشتیان ایران دیگر مجبور نبودند فقط در شغل كشاورزی و دامداری، كه تا آن زمان مجاز به انجام آن بودند، روزگار بگذرانند. امكان اشتغال به مشاغل پردرآمدتر و وجود سنّت آبادانی و ساخت‌وساز در میان زردشتیان بار دیگر امكان ساخته شدن مجموعه‌های دینی ـ فرهنگی زردشتی به مركزیت آتشكده‌ها را فراهم ساخت و با توجه به این سنّت دیرپا، كه هیچ آتشكده‌ای دارای آتش وَرَهرام نباید بدون كتابخانه باشد، كتابخانه‌های زردشتیان نیز دوباره ساخته شد.

كتابخانه‌های امروزی

در حال حاضر، در ایران علاوه بر آتشكده‌های یزد، كرمان، تهران، اهواز، شیراز، اصفهان، و زاهدان، هریك از شهرها نیز به فراخور خود كتابخانه كوچكی دارد كه اسناد مربوط به تاریخ محلی زندگی زردشتیان در آن نگهداری می‌شود و این اسناد فقط در اختیار خواننده مورد اعتماد انجمن زردشتیان محل قرار می‌گیرد. كتابخانه‌های مجتمع دینی فرهنگی ماركار، كانون دانشجویان زردشتی، اردشیر یگانگی، مدرسه راهنمایی رستم‌آبادیان، دبیرستان فیروز بهرام، انجمن شیراز، و انجمن اصفهان از جمله این كتابخانه‌هاست. در این میان، بزرگ‌ترین كتابخانه مربوط به اردشیر یگانگی، با مجموعه‌ای بالغ بر 914,12 جلد كتاب نفیس در زمینه تاریخ، فرهنگ، و ادب ایرانی و زردشتی است ( 2:7) و كوچك‌ترین آنها كتابخانه انجمن اصفهان با 450 جلد كتاب است. بیشترین درصد موضوع‌های مورد مراجعه به كتابخانه‌های زردشتی را در وهله اول كتاب‌های مذهبی، بعد از آن كتاب‌های علمی، سپس كتاب‌های تاریخی، و در آخرین رده كتاب‌های داستانی در بر می‌گیرد. تقریباً 62 درصد كتابخانه‌ها فاقد رایانه و نظام خودكارسازی هستند. كتابخانه‌های زردشتیان معمولاً بودجه مستقلی ندارند. به‌طور مثال، پیمایش انجام‌شده در سال 1379، مبیّن آن است كه در مجتمع دینی ـ فرهنگی ماركار بودجه به‌صورت اهدا تأمین می‌شود و مجتمع زیر نظر انجمن زردشتیان فعالیت می‌كند؛ بودجه كانون دانشجویان زردشتی، از طریق حق عضویت و اهدای افراد خیّر تأمین می‌شود و كانون به‌صورت مستقل عمل می‌كند؛ كتابخانه اردشیر یگانگی و كتابخانه دبیرستان فیروز بهرام، زیر نظر انجمن زردشتیان تهران فعالیت می‌كنند و بودجه آنها نیز از طریق انجمن مذكور تأمین می‌شود؛ بودجه كتابخانه مدرسه راهنمایی رستم‌آبادیان، از طریق مدرسه تأمین شده و زیر نظر آموزش و پرورش فعالیت می‌كند؛ كتابخانه آتشكده كرمان، زیر نظر انجمن زردشتیان كرمان اداره می‌شود و بودجه آن از طریق این انجمن هدایای نقدی و غیرنقدی همكیشان زردشتی تأمین می‌گردد؛ كتابخانه انجمن شیراز، بودجه‌ای مصوب ندارد و فقط از طریق اهدا و زیر نظر انجمن زردشتیان شیراز اداره می‌شود؛ و كتابخانه انجمن اصفهان زیر نظر انجمن كتابخانه اصفهان قرار دارد و بودجه آن از طریق این انجمن تأمین می‌گردد.

برخلاف شیوه معمول در جماعت زردشتی، در سال 1340، با وقف از سوی خانواده یگانگی و به‌همت فرنگیس یگانگی، كتابخانه مركزی زردشتیان ایران به نام كتابخانه اردشیر یگانگی آغاز به كار كرد (2:7). این كتابخانه دارای بخش پژوهشی نیز هست كه به نام انجمن فرهنگ ایران باستان نامگذاری شده است. پس از انقلاب اسلامی در سال 1357، به‌تدریج از دامنه فعالیت‌های انجمن فرهنگ ایران باستان كاسته شد و تا سال 1368 عملاً تعطیل بود.

از سال 1340 تا 1377، سرپرست كتابخانه یگانگی، پیشوای بزرگ دینی زردشتیان ایران، موبد رستم شهزادی بوده كه با همكاری یك نفر كتابدار كتابخانه را اداره می‌كرده است.

این كتابخانه دارای 24 عنوان مجله است و كتاب‌های آن در دو بخش فارسی و غیرفارسی قرار دارند. بخش غیرفارسی با 6487 جلد، علاوه بر كتاب‌هایی به زبان‌های اروپایی، بخشی نیز با كتاب‌های پهلوی، اوستا، فارسی باستان، سغدی، و مانند آن دارد. بخش فارسی دارای 5409 جلد كتاب تخصصی درباره فرهنگ، زبان‌های باستانی، و رشته‌های وابسته است. مساحت بخش فارسی 209 مترمربع است و در طبقه اول قرار دارد و بخش مربوط به سازماندهی كتابخانه نیز در همین طبقه است. مساحت بخش غیرفارسی 109 مترمربع است و اتاقی به‌منظور تدریس نیز در طبقه دوم واقع شده است اما امروزه در این اتاق كلاس درس تشكیل نمی‌شود. نظام رده‌بندی این كتابخانه نیز تقریباً شبیه به رده‌بندی دیویی است.

با آنكه این كتابخانه نوعی كتابخانه مرجع است و نمی‌توان اسناد را از آن خارج كرد، فاقد دستگاه زیراكس یا فتوكپی و رایانه است و به‌صورت قفسه بسته اداره می‌شود.

مجموعه اهدایی فرنگیس یگانگی بخش بزرگی از كتابخانه را تشكیل می‌دهد، مجموعه اهدایی َرتن‌بایی هوم جی به نامگانه همسرش منوچهر هوم جی، از پارسیان هند، شامل 2514 جلد كتاب است؛ و مجموعه اهدایی موبد اردشیر آذرگشسب به نامگانه مهربان آذرگشسب نیز در این كتابخانه قرار دارد. علاوه بر آن، دانشمندان زردشتی و نویسندگان و مترجمان رشته فرهنگ و زبان‌های باستانی و سایر فرهنگ‌دوستان داوطلبانه كتاب و سایر اسناد خود را به كتابخانه اهدا می‌كنند. سالانه به‌طور متوسط 100جلد كتاب در زمینه فرهنگ و زبان‌های باستانی ایرانی و رشته‌های وابسته، به كتابخانه اردشیر یگانگی اهدا می‌گردد.

كتابخانه اردشیر یگانگی از هیچ كتابخانه‌ای كتاب به امانت نمی‌گیرد و امكان هیچ‌گونه همكاری با كتابخانه‌های همطراز خود ندارد. كتابخانه‌های دیگر و پژوهشگران نیز فقط با كسب مجوّز كتبی انجمن زردشتیان تهران مجاز به استفاده از منابع هستند و مدت زمان امانت گرفتن را كتابدار مسئول تعیین می‌كند.

از آنجا كه این كتابخانه بودجه كافی در اختیار ندارد، دستمزد كتابداران و ساعت كار كتابخانه را انجمن زردشتیان تهران تعیین می‌كند.

ماخذ

1) براون، ادوارد. تاریخ طب اسلامی. ترجمه مسعود رجب‌نیا. تهران: شركت انتشارات علمی و فرهنگی، 1371، ص

2) بلوریان، لادن. بررسی وضعیت كتابخانه‌های زردشتیان ایران. پایان‌نامه كارشناسی‌ارشد كتابداری و اطلاع‌رسانی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، 1379،

3) بویس، مری. تاریخ كیش زرتشت. ترجمه همایون صنعتی‌زاده. تهران: توس، 1376،

4) ژینیو، فیلیپ. ارداویراف‌نامه. ترجمه و تحقیق ژاله آموزگار. تهران: معین؛ انجمن ایرانشناسی فرانسه، 1372،

5) سروشیان، جمشید. تاریخ زردشتیان كرمان. كرمان: جمشید سروشیان، 1371،

6) شهزادی، رستم. انجمن زردشتیان ایران، تهران. مصاحبه، 1375 (نوار ضبط صوت)،

7) فروهر. س. كتابخانه اردشیر یگانگی. بیست‌وششم، 1 و 2 (فروردین و اردیبهشت 1370)،

8) كولسینكف. آ. ای. ایران در آستانه یورش تازیان. ترجمه م. ر. یحیایی. تهران: آگاه، 1355،

9) مشكور، محمدجواد. گفتاری درباره دینكرد. تهران: بی‌نا، 1325.

نیز نگاه کنید به

• دانشنامه ایرانیکا

منبع اصلی

زردشتیان ایران، کتابخانه های (1381). دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ایران. جلد اول، تهران: انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

نویسنده مقاله

فرنگیس مزداپور