امام محمد باقر(ع)
محمد باقر (ع)، امام پنجم از ائمة اثنيعشر و هفتمين معصوم از چهارده معصوم. تولد آن حضرت در سال 57 ق در مدينه رخ داد. پدر او، امام زينالعابدين و مادرش، فاطمه، دختر امام حسن مجتبي است. لقب او باقر يا باقرالعلم بوده است و همة نويسندگان شرح حال آن حضرت از شيعه و سنّي متفقاند بر اينكه اين لقب از مصدر «بقر» بهمعني «شكافندﺓ علم» بهدليل دانش بيكران آن حضرت بوده است.1
در زهد و فضل و تقوي و آشنايي با رموز قرآن و سنّت و تفسير و احكام شرع سرآمد همگام و ضربالمثل بود. بقاياي صحابه و وجوه تابعين و رؤساي فقها از او روايت حديث كردهاند.
احاديثي كه از ابوجعفر روايت شده، فصول عمدﺓ فقه تشيّع را تشكيل ميدهد. علي بن عيسي اربلي در كتاب كشفالغمه و ابن طلحه در مطالبالسؤول و سبز ابن جوزي در تذكرﺓ الائمة و ساير محدثان اهل سنّت از عبدالله بن عطاء مكي روايت كردهاند كه گفته است: علما را نزد هيچكس حقيرتر از آن نديدم كه در محضر ابوجعفر محمد بن علي ديدم. حكم بن عيينه با مقامي كه بين علما داشت، در برابر او چون كودكي ابجدخوان مينمود. احتجاج آن حضرت با خوارج و صوفيان و فقها و راهبان مسيحي و با هشام بن عبدالملك و جوابهاي مقنعي كه به هر يك ميداده، در كتب سيره مسطور است.2
علاوه بر احاديث و رسالههاي آن حضرت كه حد فصاحت است به عبري و سرياني نيز واقف بود3 و نمونة اشعار و كلمات قصارش در تحف العقول، امالي سيد مرتضي، حلية الاولياء و ساير كتب حديث و تاريخ ثبت است. بهقول ابنالنديم در الفهرست امام باقر كتابي در تفسير تصنيف نموده كه ابوجارود زيدي آن را روايت كرده و ابوبصير يحيي بن قاسم السدي و علي بن ابراهيم بن هاشم در تفسير خود نقل كردهاند. كليني در روضة كافي دو رساله از امام را كه خطاب به سعدالخير امويست، درج نموده است. ابن النديم تأليف كتابي را بهنام هداية به ابوجعفر محمد بن علي نسبت داده كه ظاهراً تأليف امام پنجم است.
حضرت باقر در زمان امامت خود با وليد بن عبدالملك (م 96 ق) و سليمان بن عبدالملك (م 99 ق) و عمر بن عبدالعزيز (م 101 ق) و يزيد بن عبدالملك (م 105 ق) و هشام بن عبدالملك (م 125 ق) معاصر بوده است و به اغلب احتمالات سي و هفت سال با پدر بزرگوار خود بوده است.
وفات ايشان بنا به اشهر اقوال در سال 114 ق بوده و بعضي سال 116 و 117 نيز گفتهاند، قبر ايشان در بقيع است.
نويسندگان اهل سنّت دربارﺓ زندگي و سخنان و آثار و روايات آن حضرت مطالبي نسبتاً مفصل دارند، از جمله حافظ ابونعيم اصفهاني در حلية الاولياء و طبقات الاصفياء4 و حافظ ذهبي در سير اعلام النبلاء.5 ذهبي ميگويد آن حضرت در سال 56 در زمان حيات عايشه (م 58 ق) و ابوهريره (م 59 ق) متولد شد و بهطور مرسل از جدش حضرت رسول و نيز از علي بن ابيطالب روايت ميكند و روايت ميكند و روايت او از حضرت رسول زياد نيست و از اين جهت مانند پدرش (امام زينالعابدين) و فرزندش (امام صادق) است و حديث هيچكدام (از حضرت رسول) جزوﺓ بزرگي نميشود، ولي خودشان صاحب مسايل و فتاوي هستند. نسائي و ديگران او را از فقهاي تابعين در مدينه شمردهاند كه همة حفاظ حديث به قول او احتجاج (استدلال) ميكنند.
شيخ مفيد در ارشاد، احتجاج حضرت باقر را با خوارج نقل كرده است. اين احتجاج را كه حضرت در برابر نافع بن الازرق پيشواي ازارقه فرموده است قدرت آن حضرت را در استدلال ميرساند.6
شيخ مفيد در ارشاد براي آن حضرت هفت فرزند ذكر كرده است كه بزرگترين ايشان جعفر الصادق و بعد عبدالله بن محمد است. مادر اين دو ام فروه دختر قاسم بن محمد بن ابيبكر بود.7
مآخذ:
1. مدرسي، محمدتقي. زندگينامة چهارده معصوم. ترجمة محمدصادق شريعت، 1380، ص 518.
2. مجلسي. بحارالانوار. ج 11، ص 212ـ367؛ تهراني. الذريعة. ج 1، ص 315؛ امين، محسن. اعيان الشيعه. ج 1؛ ابن خلّكان. وفيات الاعيان. ج 3، ص 314.
3. سپهر. ناسخ التواريخ. ج 6، ص 82 به بعد (در احوال امام باقر).
4. ابونعيم اصفهاني. حلية الاولياء. ج 3، ص 180-92.
5. ذهبي. سير اعلام النبلاء. ج 4، ص 401ـ409.
6. مدرسي.همانجا، ص 520 به بعد.
7. همانجا، ص 532 به بعد.
سید حسن امین