انواع سوگواری و ساختار آن در ایران
لازمه بررسی و شناخت مراسم سوگواری اعم از مذهبی، ملی یا خانوادگی؛ بررسی خصوصیات و کارکردهای اجتماعی، سیاسی، مذهبی افراد و گروههایی است که جامعه به مناسبت بزرگداشت و حفظ آثار و یادبود آنها به اجرای مراسم خاص سوگواری میپردازد. اجرای مراسم سوگواری و یا هر رسم دیگری در جامعه در شمار عناصر تشکیل دهنده نهادهای فرهنگی جامعه قرار دارد که به اقتضای نقش و اهمیت آنها مورد توجه قرار میگیرد. اجرای مراسم سوگواری در هر جامعه به مناسبت مرگ و فقدان فردی از خانواده، ایل و... به اقتضای خصوصیات عمومی و خصوصی آنها برگزار میشود. نحوه و چگونگی اجرای مراسم نشان دهنده نقش و منزلت شخص متوفی است. به سخن دیگر گستردگی ابعاد مراسم عام یا خاص بودن نقش و منزلت فرد را نشان میدهد.
عواملی از قبیل نقش اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، مذهبی، سن، جنس، نحوه مرگ (خصوصی یا عمومی بودن آن) و... اعتبار و کارکرد مراسم را تعیین میکنند.
مراسم سوگواری نزد ایرانیان، که اکثریت قریب به اتفاق پیرو مذهب تشیع و دوستدار حضرت علی (ع) و اولاد او میباشند؛ ملهم از سه خصوصیت عمده زیر است:
- امامت
امام و پیشوا به کسی گفته میشود که پیش جماعتی افتاده، رهبری ایشان را در یک مسیر اجتماعی یا مرام سیاسی یا مسلک علمی یا دینی به عهده گیرد.
امام در مذهب شیعه به عنوان واسطه بین خدا و انسان نقش عمدهای ایفاء میکند. آنچه که انگیزه اساسی اهل تشیع در اعتقاد و گرایش به امامان است عبارت است از:
از نظر شیعیان امامت با پیروی از حضرت علی (ع) و اولادش تا حضرت مهدی(ع) امری ضروری است بنابراین میگویند که:
باید امامی باشد تا پس از پیغمبر (ص) خلیفه او در میان امتش باشد و این به چند منظور است، یکی آنکه حافظ شریعت و زنده کننده سنت است و دیگر آنکه آمر به معروف و ناهی از منکر باشد از این روی باید امت از او پیرویکنند. بنابراین امام واضع نوامیس و شرایع است.
ابونصر فارابی فیلسوف اسلامی معتقد است تنها کسی که صلاحیت اداره جامعه را دارد پیغمبر و امام است چه آنها واضع نوامیس و شرایعاند. او معتقد است که امام متصل به عقل الهی است. او است که از حقیقت پرده برمیگیرد و از برکت علم تاویل، همه معارف حسی و وهمی و خیالی در قالب صحیح معقولات مطلقه و وحی الهی، در نظر او روشن است و از این رو است که امام فیلسوف است و رئیس مدینه فاضله نیز هم فیلسوف است و هم نبی.[۱]
صفات و خصوصیاتی که شیعه برای امام و تبعیّت از او قائل است یکی از مهمترین عواملی است که چگونگی و نحوه اجرای مراسم سوگواری را تبیین میکند.
- شهادت
کسی که در راه خدا و دین کشته شود شهید نامیده میشود. امامان پیروان مذهب تشیع به جز حضرت مهدی (عج) که به عقیده شیعیان غایب است و به اراده خداوند ظهور خواهد کرد، در راه خدا و دین کشته شدهاند از این روی به فیض شهادت و برخورداری از مواهب الهی آن نائل آمدهاند.
مبارزه امامان با حکام زمان و دفاع از حق و عدالت و شریعت، از آنها افرادی الهی و متصل به خدا و معصومین ساخته که مهمترین انگیزه پیروان آنها از اطاعت و پیروی از راه و روش آنها به حساب میآید. شخصیت امامان مهمترین الگو و نماد در شکل گیری شخصیت پیروان آنان است.
نفوذ معنوی امامان در مردم، ساده زیستی، اجرای احکام الهی، مبارزه با ظلم و بیعدالتی، احترام به حقوق مردم و تلاش برای احقاق آن و... موجبات دو قطبی شدن جامعه را فراهم کرده بود. از این روی حکام مسلح به منابع مالی و نظامی به تبعید، زندان و شهید کردن آنان دست زدند و پیروان آنها را از وجودشان محروم ساختند.
این شیوه زندگی و پایبندی به اعتقادات، استواری در هدف و تصمیم و سازش ناپذیری آنها در مقابل حکام جبار زمان نه تنها نهضت آنها را سرگوب نکرد بلکه امکان استمرار عقاید، روشها و هدفهای آنها را فراهم ساخت.
اجرای مراسم سوگواری در شهادت امامان به حفظ آثار آنان منجر شد؛ عقاید، افکار و شخصیت آنها الگو و نماد فرهنگ جامعه محسوب میشود. در ارتباطات اجتماعی برای، پذیرش کلام مخاطبان سوگند به امامان نشانه و نماد صدق در گفتار و عمل است.
چگونگی مرگ امامان که موجب شده است تا همه آنها از خصلتها و صفات شهادت برخوردار شوند؛ به شناخت و طبقه بندی صفات شهیدان انجامیده است.
آیت الله کمرهای در کتاب هفتاد و دو تن درباره صفت شهیدان کربلا چنین مینویسد:
- فداکاری: کار بزرگ احتیاج به فداکاری دارد و صرفاً به عدد و رقم و ثروت و... مربوط نمیشود. شخص فداکار با هرگونه امکانی حتی بدون توجه به تواناییهای دیگران برای رسیدن به هدف تلاش میکند. شهدای کربلا واجد این صفت و سایر صفات بودند.
- اقدام: شهدا از اقدام و عمل و خدمت به موقع فروگذاری نکردند.
- مقاومت در برابر خطر: شهدا در مقابل تهدید جان، ویرانی خانمان، بیآبی و آبادانی هراسی به دل راه ندادند و در نهایت شجاعت و مقاومت در مقابل خطر ایستادگی کردند.
- وفاداری: شهدا وفاداری را معادل جان خویش ارزیابی کردند.
- ادب: شهدا هرگز از فرمانبری امام یا پیشوای خویش سرپیچی نکردند و در کمال خضوع خود را تسلیم امام حسین (ع) کردند.
- سلحشوری: شهیدان نشان دادند که برجستهترین سلحشوران با آییناند یعنی آنها روح سلحشوری را با نیروی دین آمیختند.
- دلداری: شهدا از طریق دلداری سردار خویش مرگ را در ذائقه او شیرین و گوارا کردند. ۸ سخنوری: سخنان شهیدان از نظر روانی و رفتاری در دیگران اثر میگذاشت گاهی سخنان آنان تسلیت و گاهی دلداری بازماندگان بود.
در سخنان خود نشان میدادند که در تبلیغ پیامهای الهی از کسی بیم و هراس ندارند. در پند و اندرز با دشمن مانند دوست غمخواری میکردند.[۲]
شناخت خصوصیات شهید، فلسفه و اهمیت پیدایی سوگواری را مشخص میسازد.
- شفاعت
به نظر شیعه امام نقش واسط بین خدا و انسان را ایفاء میکند از این رو توسل، نذر، قربانی، دعا و... لوازم و ابزارهای اعتقادی هستند که پیروان به مدد آنها برای نیل به آرزوهایشان، که ممکن است جنبه فردی یا اجتماعی داشته باشد، طلب شفاعت میکنند به سخن دیگر پیروان، امامان را شفیع خود قرار میدهند تا خداوند گناهان آنها را ببخشد، آرزوهایشان را براورده سازد، بیماریهایشان را درمان کند و... .
عنایت الله شهیدی در این زمینه مینویسد:
بعضی از پژوهندگان ادعا میکنند که شفاعت امت مومن در ازای معاصیشان پایه و اساس فلسفه بی چون و چرای تعزیه (سوگواری) را نشان میدهد. اما برخی نیز گمان دارند که این نظر متاثر از مسیحیت است. شفاعت در مذهب تشبع سنتی دیرینه دارد. از این نظر «شفاعت» و «معصیت» با مسایل مربوط به قضاء و قدر، جبر و اختیار پیوستگی دارد، با آنکه هر یک از اینها مستلزم رفتار و سلوک خاص خود است میتوان نتیجه گرفت که تعزیه نویسان اندیشههای مختلفی را از این مفاهیم خوشهچین میکردند.
مثلاً در مجلس شهادت امامحسین (ع) زینب (س) از امام حسین میپرسد:
«چرا مکه و مدینه را واگذاشتی و به کربلا آمدی و خودت را در خطر انداختی»
امام پاسخ میدهد:
«به خاطر پاک شدن گناه است.»
و در جای دیگر میگوید:
«تقدیر و مشیت خدا چنین میخواست.»[۳]
کارکرد شفاعت امام تغییر در تقدیر و سرنوشت فرد مومن از جانب خداوند است که مراسم سوگواری، نذر، قربانی و... از ابزارهای آن محسوب میشوند.
ترکیب و پیوند خصوصیات سه گانه فوق یعنی امامت، شهادت و شفاعت و ویژگیهایی، که بر آنها مترتباند عمدهترین عناصر و انگیزههای پیدایش مراسم سوگواری مذهبی در ایراناند که با هدفهای دینی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و... اجرا میشوند.
نیز نگاه کنید به
مآخذ
- ↑ فاخوری، حنا. البحر، خلیل. تاریخ فلسفه در جهان اسلامی . تهران: علمی و فرهنگی، ۱۳۷۳، ص ۴۴۱.
- ↑ بختیار، لاله . هنر ایرانی با الهام از عقاید دینی . تهران: بنیاد احمدی، ۱۳۵۶، صص ۱۹-۱۸، به نقل از آیت ا...کمرهای.
- ↑ شهیدی، عنایتالله. تعزیه: هنر بومی پیشرو ایران (ترجمهٔ د. حاتمی). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
منبع اصلی
فربد، محمد صادق (1385). کتاب ایران: سوگواری های مذهبی در ایران. تهران: موسسه فرهنگی، هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی.
نویسنده مقاله
محمد صادق فربد index.php?title=رده:جامعه و نظام اجتماعی