تیمچه
تيمچه، به بخشي از بازارهاي ايراني اطلاق ميشود كه از نظر معماري شبيه راستههاي بازار است و در اندازههاي كوچكتر نسبت به راستهها ساخته شده است. تيمچه اغلب سرپوشيده است و داراي گنبدهاي بزرگ، كاربنديها و تزئينات بسيار زيبا در گچبري و درودگري ميباشد و از زيباترين بخشهاي بازارهاي ايراني هستند.1
به عقيده برخي واژه «تيم» به معني كاروانسرا بوده و تيمچه به معناي تيم كوچك يا كاروانسراي كوچك است. اما در دورهي معاصر به كاروانسراها يا سراهاي كوچك و سرپوشيده اطلاق ميشود.2
تيمچه واژه ايراني به معناي هر چيز گرد، جمعوجور و وسيع است كه معمولاً به مركز ثقل فعاليتهاي بزرگ تجاري و به تعبيري به مركز چند تجارتخانه مشابه اطلاق ميشود.3
تيمچه را ميتوان راسته بازار كوتاه، پهن و مسقفي دانست كه از دو سو بنبست است و معمولاً يك نوع تجارت در آن صورت ميگيرد. هر تيمچه شامل يك حياط مركزي سرپوشيده و يك حوض با نورگير در بالاي آن و تعدادي حجره در دو يا سه طبقه در اطراف آن است. هر حجره متعلق به يك تاجر بوده كه غالباً به نام همان تاجر خوانده ميشود. در واقع، تيمچه جايگاه تجار طراز اول و بنكداران بزرگ بوده است.4
هر تيمچه از يك طرف به راسته اصلي بازار و از سمت ديگر به سرا يا كاروانسرايي ارتباط داشته و همگي داراي يك بارانداز به منظور تسهيل تجارت كالا و ايجاد امكان ديد براي مشتريان در سطح پايينتر از تيمچه بودهاند.4
تيمچهها عمدتاً از نظر ظاهر به دوگونه تقسيم ميشوند 1- مسقف (طاقدار) 2- بدون سقف (بدون طاق)
تيمچههاي طاقدار يا مسقف از نظر ساختماني با يكديگر وجوه تشابه زيادي دارند و در نحوهي ساخت آنها هماهنگي بسيار ديده ميشود. تيمچههاي بدون سقف كه تعداد آنها بسيار كم است از نظر معماري شكل تكامل يافته كاروانسراهاي باقيمانده از دوره صفويه هستند.5 البته غالب تيمچهها و تيمها مدتها پس از ساخت مسقف گرديدهاند.6
در مجموع از نظر طرح ميتوان شش شكل مربع، مستطيل، دايره، بيضي، شش ضلعي و هشتضلعي را در بناي تيمچهها تشخيص داد. مصالح اصلي ساخت آنها نيز آجر است.7
در كنار واژه تيمچه واژه «تيم» به محل انجام امور دفتري و تجارت عمده و پايگاه فعاليت دلالهاي بازار اطلاق ميگردد.8
تيمها ساختمانهاي شبيه به كاروانسرا بودهاند كه غالباً تجار بومي شهر در آن فعاليت داشتهاند. تيم شامل يك حياط با حوضي در وسط آن و تعداد نسبتاً زيادي حجره در اطراف حياط به اضافه واحدهاي كوچك تجاري (تيمچه) بوده است. معمولاً تيمها به مجموعهاي از كالاهاي مشابه اختصاص داشتهاند. از معروفترين تيمهاي ايران ميتوان تيم بزرگ قم، تهران ، مظفري تبريز و از تيمچههاي معروف كشور تيمچه حاجبالدوله تهران و تيمچه اميني كاشان را نام برد.
مآخذ:
1. دايرهالمعارف بزرگ اسلام. حرف ب، جزوه سوم، بازار، 1371، ص 138.
2. Scharabi. m. 1985 Pers bazaar. Tubingen. 1-with. E (1975). zum problem de bazaars.
3. سلطانزاده، حسين. بازارهاي ايراني. دفتر پژوهشهاي فرهنگي. 1380، ص 86.
4. پيرنيا، محمدكريم. آشنايي با معماري اسلامي ايران. تدوين غلامحسين معماريان، انتشارات دانشگاه علم و صنعت ايران، 1372، ص 125.
5. رجبي، آزيتا. ريختشناسي بازارهاي ايران. انتشارات آگاه، 1384.
6. بلاغي، حسين و ديگران. تاريخ تهران قديم. ص 195.
7. منبع شماره 3.
8. پروشاتي، ايرج. جايگاه بازار در شهر اسلامي، دانشنامه جهان اسلام. حرف ب؛ شفقي، سيروس. جغرافياي شهري. 1373، ص 326.
آزیتا رجبی