مسجد کبود
مسجد کبود، این مسجد مطابق کتیبة سردر اصلی آن توسط ابوالمظفر جهانشاه قراقویونلو و به قولی توسط همسر و دختر او در 870 هـ.ق/ ؟ م در تبریز بنا شده است.
از این مسجد با نامهای جهانشاه1 مظفریه2 کبود (به جهت رنگ زمینه نقوش سطوح داخلی رواق آن)، فیروزه اسلام3 (به واسطه گنبد فیروزهای که در قدیم داشت) و گوی مسجد4 (کبود به گویش محلی) یاد شده است. طبق نظر خانم دیولافوآ، این مسجد به اهل تسنن تعلق داشته است.5 در اثر زلزله سقفهای اصلی این بنا فرو ریخته و فقط ایوان، سردر، برخی جرزها و طاقهای اصلی باقی مانده است.6
سردر این مجموعه روی زمین بلندی بنا شده و طاقی جناقی بالای آن قرار دارد. دو ستون با طرح مارپیچی چسبیده به بنا در دوسوی سردر با نگارههای زیبای چهارباهو و چهارپیلی دیده میشود. این نگارهها از کهنترین نگارههای ایران هستند.7 در فاصلة کوتاهی از سردر اصلی به نمازگاه با دو تالار بزرگ جدا از هم باز میشود. سقف اصلی هر دو تالار تخریب و بازسازی شدهاست. محراب اصلی مسجد در تالار دوم قرار دارد. این محراب با کاشیهای تراشیده کبود و هشتضلعی کوچک زینت یافتهاست.8 کف بنا سنگفرش بوده و دیوارههای آن از کاشیهای رنگی به شکل قطعات خرد و ریز تراشیده و به هم پیوسته همچون پارچه شکل یافته است.9 دیوارها از سنگهای مرمرین و تزئینات آن از کاشی آجر (معقلی) و کاشی تراش (معرق) است. سبک کاشیکاری این بنا به دلیل تفاوت و برتری خاص نسبت به سایر تزئینات سبک آذری منحصر به فرد است.10 کتیبههای متعدد برجسته با خطوط رقاع، کوفی، نسخ، ثلث و نستعلیق آذینبخش این مسجد است که مهمترین آن کتیبة بالای حاشیة عرضی طاقچهها به عرض 60 سانتیمتر است.
مآخذ:
1. سیاحتنامه اولیاء حلیبی قسمت آذربایگان. ترجمة حاج حسین نخجوانی، ص16؛ مادام دیولافوا. ایران، کلده و شوش. ترجمه علیمحمد فرهوشی دانشگاه تهران، 1371، ص 55 تا 57.
2. ذکاء یحیی. تبریز، شهرهای ایران. یوسف کیانی، نشر جهاد دانشگاهی، 1368، ص 183 تا 185.
3. فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، شهرستان تبریز. سازمان جغرافیای نیروهای مسلح، 1380، ص136.
4. افشارسیستانی، ایرج. نگاهی به آذربایجان شرقی. موسسه تحقیقاتی و پژوهشی رایزن، زمستان 1369، ج 1، ص 202.
5. دیولافوآ، ژان. ایران، کلده و شوش. ترجمة علیمحمد فرهوشی، دانشگاه تهران، 1371، ص 57.
6. منبع 2.
7. پیرنیا، محمدکریم. سبکشناسی معماری ایرانی. تدوین غلامحسین معماریان، نشر معمار، آذر 1383، ص 266.
8. منبع 5. ص 52 تا 55؛ منبع 2. ص 186.
9. منبع 2. ص 186.
10. منبع 7. ص 266 تا 267.
11. زندهدل، حسن. مجموعة راهنمای جامع ایرانگردی – استان آذربایجان شرقی. نشر ایرانگردان، 1376، ص 124 و 125.
آزیتا رجبی